ทำไมของตกแล้วเท้าถึงอยากคีบ

ของชิ้นเล็กตกลงข้างเท้า หลายครั้งมือยังไม่ทันขยับ นิ้วเท้าก็เริ่มเขี่ย หนีบ หรือพยายามยกของขึ้นมาเอง พฤติกรรมนี้ดูเหมือนความขี้เกียจธรรมดา แต่เบื้องหลังเกี่ยวข้องกับวิธีที่ระบบประสาทเลือกการเคลื่อนไหวโดยพิจารณาทั้งระยะทาง เวลา ความลำบาก และความแม่นยำพร้อมกัน

การก้มลงเก็บของหนึ่งชิ้นไม่ได้มีแค่การยื่นมือ สมองต้องจัดลำดับการเคลื่อนไหวหลายส่วน ตั้งแต่โน้มลำตัว งอสะโพก งอเข่าเล็กน้อย รักษาสมดุล ยื่นแขน จับของ แล้วพาร่างกายกลับสู่ท่าเดิม ถ้าวัตถุอยู่ติดปลายเท้า ขณะที่เท้าวางอยู่ห่างจากมันไม่กี่เซนติเมตร ทางเลือกอีกแบบจึงโผล่ขึ้นมาทันที คือใช้ส่วนของร่างกายที่อยู่ใกล้ที่สุดจัดการก่อน

ระบบประสาทไม่ได้คำนวณเรื่องนี้เป็นตัวเลขในหัว แต่การวางแผนการเคลื่อนไหวของมนุษย์มีแนวโน้มเลือกวิธีที่ให้ผลตามต้องการโดยใช้ความพยายามและเวลาเหมาะสม สมองสามารถเตรียมทางเลือกหลายแบบก่อนเลือกการเคลื่อนไหวจริง หากของเบา จับง่าย และอยู่ใกล้เท้ามาก การคีบด้วยนิ้วเท้าอาจดูเป็นงานเล็กกว่าการขยับร่างกายครึ่งตัวลงไปหา

นิ้วเท้าก็ไม่ได้มีหน้าที่แค่ช่วยยืนหรือเดิน นิ้วเท้ามีกล้ามเนื้อและข้อต่อที่ทำให้งอ เหยียด และหนีบวัตถุบางชนิดได้ เพียงแต่ความละเอียดของการควบคุมต่ำกว่านิ้วมือมาก ของอย่างถุงเท้า ผ้า กระดาษ หรือของที่มีขอบให้เกี่ยวจึงมักคีบง่าย ส่วนเหรียญแบนติดพื้น ฝาขวดบางชิ้น หรือวัตถุผิวลื่นมักทำให้เท้าพยายามอยู่หลายรอบแล้วจบด้วยการก้มลงเก็บเหมือนเดิม

ตรงนี้มีเรื่องน่าสนใจอยู่ข้อหนึ่ง มนุษย์ไม่ได้เลือกวิธีที่ประหยัดแรงจริงเสมอไป แต่เลือกวิธีที่รู้สึกว่าประหยัดแรงในตอนเริ่มต้น การก้มครั้งเดียวอาจจบเร็วกว่า แต่ก่อนขยับ สมองมองเห็นว่าของอยู่ติดเท้า จึงทดลองทางเลือกที่ดูต้นทุนต่ำก่อน ผลคือเกิดภาพคุ้นตา นิ้วเท้าเขี่ยสามรอบ หนีบพลาดสองรอบ ใช้เวลาเกินกว่าการก้มเก็บไปแล้ว แต่ยังไม่ยอมแพ้ง่ายๆ เพราะการเคลื่อนไหวเริ่มต้นไปแล้วและดูเหมือนใกล้สำเร็จ

เหตุการณ์แบบนี้สะท้อนหลักทั่วไปของพฤติกรรมได้ดี สมองไม่ได้ออกแบบทุกการกระทำใหม่จากศูนย์ แต่พึ่งวิธีที่เคยทำสำเร็จมาก่อนด้วย ถ้าเคยใช้เท้าคีบถุงเท้าขึ้นมาแล้วส่งต่อให้มือได้สำเร็จ สมองก็มีประสบการณ์ว่าท่านี้ใช้การได้ คราวต่อไปเมื่อวัตถุคล้ายกันตกใกล้เท้า วิธีเดิมจึงมีโอกาสกลับมาอีกโดยแทบไม่ต้องคิดเป็นคำพูด

สภาพแวดล้อมก็เปลี่ยนการตัดสินใจได้ ถ้ามือถือของอยู่สองข้าง การก้มลงอาจต้องวางของก่อน แต่เท้ายังว่าง การใช้เท้าจึงอาจมีเหตุผลมากกว่าที่เห็น หรือถ้านั่งอยู่บนเก้าอี้แล้วของตกตรงปลายเท้า การคีบขึ้นมาจนมือเอื้อมถึงช่วยลดการลุกนั่งทั้งรอบ พฤติกรรมเดียวกันจึงไม่ได้แปลว่าขี้เกียจทุกครั้ง บางสถานการณ์มันคือทางลัดของการเคลื่อนไหวจริงๆ

แต่ทางลัดนี้มีขีดจำกัด นิ้วเท้าไม่ได้ให้ความแม่นยำและแรงจับระดับเดียวกับมือ การยืนขาเดียวเพื่อคีบของยังลดฐานการทรงตัวลงด้วย ถ้าพื้นลื่น มีอาการเวียนศีรษะ อยู่ใกล้บันได หรือวัตถุเป็นแก้ว ของมีคม และของหนัก การก้มเก็บอย่างมั่นคงหรือใช้มือช่วยพยุงย่อมเหมาะกว่า การประหยัดการก้มหนึ่งครั้งไม่คุ้มกับการเสียสมดุล

พฤติกรรมคีบของด้วยเท้าจึงเป็นตัวอย่างเล็กๆ ของหลักใหญ่ในชีวิตประจำวัน ร่างกายมักมองหาวิธีทำงานด้วยการขยับให้น้อยส่วนที่สุดก่อน เมื่อวิธีนั้นพอใช้ได้ก็กลายเป็นนิสัยโดยง่าย โต๊ะอยู่ใกล้ก็เอื้อมแทนการลุก ประตูอยู่ข้างตัวก็ใช้ศอกดันเมื่อมือไม่ว่าง ของตกใกล้เท้าก็ทดลองใช้นิ้วเท้าก่อน ทั้งหมดสะท้อนการแก้ปัญหาของระบบประสาทที่ให้ความสำคัญกับความสะดวก ณ ขณะนั้น

จุดขำของเรื่องนี้จึงอยู่ตรงที่ความพยายามหลีกเลี่ยงการก้มบางครั้งสร้างงานเพิ่มเสียเอง แต่ในมุมการควบคุมร่างกาย มันไม่ใช่พฤติกรรมไร้เหตุผล สมองกำลังทดลองเส้นทางที่สั้น ดูง่าย และเคยสำเร็จ เพียงแต่นิ้วเท้าไม่ได้เก่งพอจะทำให้แผนนั้นชนะทุกครั้งเท่านั้นเอง