โรงเรียนกวดวิชายุค 90s หายไปไหน ทำไมสยามไม่เหมือนเดิม

ถ้าเด็กกรุงเทพฯ ในยุค 90s มี “สนามเด็กเล่นทางการศึกษา” สักแห่ง ชื่อของ สยามสแควร์ น่าจะติดอยู่ในอันดับต้น ๆ

เสาร์-อาทิตย์ในยุคนั้น ภาพเด็กนักเรียนถือหนังสือกวดวิชาเดินอยู่ตามซอย 5, 6 และ 7 เป็นเรื่องคุ้นตา สยามไม่ได้มีแค่ร้านเสื้อผ้า ร้านอาหาร โรงหนัง หรือแหล่งนัดพบของวัยรุ่น แต่ยังเป็นหนึ่งในศูนย์กลางกวดวิชาที่สำคัญที่สุดของกรุงเทพฯ

งานศึกษาประวัติสยามสแควร์ระบุว่า ตั้งแต่ราว พ.ศ. 2534 เป็นต้นมา โรงเรียนกวดวิชาเริ่มเข้ามาจับจองพื้นที่ในย่านนี้มากขึ้น เพราะทำเลอยู่ใจกลางเมือง เดินทางสะดวก และอยู่ใกล้โรงเรียนกับมหาวิทยาลัยหลายแห่ง

แต่วันนี้ ถ้าเดินกลับไปที่สยาม เราแทบไม่เห็นภาพ “เด็กกวดวิชาหลายหมื่นคน” แบบในความทรงจำเดิม

เกิดอะไรขึ้น

สยามเคยเป็นเมืองหลวงของเด็กกวดวิชา

การที่โรงเรียนกวดวิชามารวมกันที่สยามไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ

ทำเลแห่งนี้มีข้อได้เปรียบหลายอย่างในเวลาเดียวกัน ทั้งอยู่ใจกลางกรุงเทพฯ ใกล้โรงเรียนชื่อดัง ใกล้มหาวิทยาลัย มีร้านอาหารและพื้นที่พักคอย และต่อมาเมื่อระบบรถไฟฟ้า BTS เปิดใช้งานในปี 2542 การเดินทางมายังย่านนี้ก็สะดวกขึ้นอีก

นิตยสารสารคดีเคยระบุว่า ในช่วงหนึ่งสยามสแควร์มีโรงเรียนกวดวิชาประมาณเกือบ 40 แห่ง และกลายเป็นแหล่งรวมโรงเรียนกวดวิชาที่สำคัญของกรุงเทพฯ

จุดแข็งของสยามจึงไม่ใช่แค่ “มีโรงเรียนเยอะ”

แต่คือ เด็กสามารถเรียนหลายสถาบันในพื้นที่เดียวกันได้

เรียนคณิตศาสตร์ตอนเช้า เดินไปเรียนภาษาอังกฤษตอนบ่าย แล้วนัดเพื่อนกินข้าวหรือรอผู้ปกครองในพื้นที่เดียวกัน

นี่คือรูปแบบการใช้ชีวิตที่ทำให้ “การมากวดวิชาที่สยาม” กลายเป็นวัฒนธรรมของเด็กนักเรียนรุ่นหนึ่ง

จากซอยกวดวิชา สู่ยุคทองของธุรกิจติว

ช่วงที่ธุรกิจกวดวิชาเติบโต สยามสแควร์มีโรงเรียนตั้งแต่สถาบันขนาดเล็กไปจนถึงแบรนด์ที่มีชื่อเสียงระดับประเทศ

งานวิจัยเกี่ยวกับโรงเรียนกวดวิชาในเขตปทุมวันช่วงเวลานั้นบันทึกชื่อสถาบันจำนวนมาก เช่น บ้านคำนวณ, ณภัทรศึกษา หรือ O-PLUS, เตรียมวิทยา และแอพพลายด์ฟิสิกส์ รวมถึงโรงเรียนที่เปิดสอนเฉพาะบางวิชา

ขณะเดียวกัน สถาบันขนาดใหญ่ก็เริ่มขยายสาขาและสร้างระบบการเรียนของตัวเอง

ตัวอย่างเช่น เคมี อ.อุ๊ เริ่มเปิดโรงเรียนของตัวเองตั้งแต่ช่วงปลายทศวรรษ 2520 และต่อมาขยายสาขา รวมถึงสาขาสยามสแควร์ในปี 2541

สยามจึงกลายเป็นพื้นที่ที่ชื่อของ “ติวเตอร์” และชื่อของ “ย่าน” แทบจะกลายเป็นเรื่องเดียวกัน

แล้วอะไรทำให้โรงเรียนเริ่มย้ายออก

คำตอบไม่ได้มีเพียงข้อเดียว

หนึ่งในแรงกดดันสำคัญคือ ต้นทุนและความไม่แน่นอนของพื้นที่เช่า

Sarakadee เคยรายงานว่าผู้ประกอบการกวดวิชาในสยามต้องเผชิญทั้งค่าเช่าที่สูง ความไม่แน่นอนของสัญญา และต้นทุนการปรับปรุงอาคารของตัวเอง ขณะที่การเช่าพื้นที่ระยะยาวทำให้ผู้ประกอบการต้องคิดเรื่องความคุ้มทุนมากขึ้น

เมื่อสยามมีมูลค่าที่ดินและกิจกรรมทางธุรกิจเพิ่มขึ้น พื้นที่สำหรับโรงเรียนกวดวิชาจึงไม่ได้มีราคาถูกเหมือนเดิม

และในปี 2548 มีรายงานเรื่องการปรับค่าเช่าพื้นที่สยามสแควร์ครั้งใหญ่ ส่งผลให้โรงเรียนกวดวิชาบางส่วนเริ่มมองหาทำเลใหม่

แต่ปัจจัยสำคัญอีกอย่างคือ

มีสถานที่ใหม่ที่ตอบโจทย์โรงเรียนกวดวิชาโดยเฉพาะเกิดขึ้นแล้ว

อาคารวรรณสรณ์ จุดเปลี่ยนครั้งใหญ่

พ.ศ. 2541 อาคารวรรณสรณ์เปิดให้บริการ

นี่ไม่ใช่แค่ “ตึกให้เช่า” ธรรมดา แต่เป็นอาคารที่ออกแบบให้กลายเป็นศูนย์รวมโรงเรียนกวดวิชาโดยเฉพาะ

Sarakadee ระบุว่า อาคารสูง 16 ชั้นแห่งนี้มีโรงเรียนกวดวิชามากกว่า 20 แห่งอยู่ภายใน และกลายเป็นศูนย์กลางใหม่ของธุรกิจกวดวิชา

แนวคิดนี้เปลี่ยนเกม

จากเดิม

เด็ก → เดินทางมาสยาม → เดินหาโรงเรียนตามซอย

กลายเป็น

เด็ก → เดินทางมายังอาคารเดียว → เลือกเรียนหลายสถาบัน

และเมื่อโรงเรียนมีพื้นที่ที่ออกแบบมาเพื่อการเรียนโดยเฉพาะ การบริหารจัดการก็ง่ายขึ้นด้วย

จึงไม่แปลกที่ในเวลาต่อมา วรรณสรณ์จะถูกมองว่าเป็นการย้าย “ศูนย์บัญชาการ” ของวงการกวดวิชาออกจากสยามไปยังพญาไท

โรงเรียนกวดวิชาในตำนานไม่ได้หายไปพร้อมกันทั้งหมด

นี่คือจุดที่ต้องแยกให้ออก

คำว่า “หายไป” มีอย่างน้อย 3 ความหมาย

1. ย้ายทำเล

บางสถาบันไม่ได้เลิกกิจการ แต่ย้ายออกจากสยามไปยังพญาไท งามวงศ์วาน ลาดพร้าว หรือศูนย์การศึกษาแห่งอื่น

ตัวอย่างเช่น สถาบันหลายแห่งมีทั้งสาขาสยามและพญาไทในช่วงเวลาหนึ่ง ก่อนที่โครงสร้างของตลาดจะเปลี่ยนไป

2. เปลี่ยนชื่อและโมเดลธุรกิจ

The Brain เป็นตัวอย่างชัดเจน

สถาบันระบุว่าเริ่มก่อตั้งในปี 2530 ต่อมาขยายสาขา และในปี 2555 รีแบรนด์จาก The Brain เป็น WE BY THE BRAIN จากนั้นพัฒนาระบบการเรียนด้วยเทคโนโลยีและออนไลน์มากขึ้น

ดังนั้น ถ้าคนรุ่นเก่าบอกว่า “เดอะเบรนหายไปแล้ว” ในความเป็นจริงแบรนด์ไม่ได้หาย แต่ เปลี่ยนร่าง

3. ปิดกิจการจริง

บางแห่งไม่ได้ย้ายหรือรีแบรนด์ แต่หยุดกิจการ

กรณีหนึ่งที่มีหลักฐานชัดคือ The Tutor โดยประชาชาติธุรกิจรายงานในปี 2564 ว่าโรงเรียนได้ปิดกิจการกวดวิชาอย่างเป็นทางการแล้ว

กรณีนี้จึงแตกต่างจากสถาบันที่เพียงย้ายสาขาหรือเปลี่ยนโมเดล

จากสยามกวดวิชา สู่สยามกิตติ์

สยามเองก็ไม่ได้ยอมปล่อยให้บทบาทด้านการศึกษาหายไปทั้งหมด

ต่อมามีการพัฒนา อาคารสยามกิตติ์ เพื่อรองรับโรงเรียนสอนพิเศษและกวดวิชาโดยเฉพาะ

ข้อมูลเกี่ยวกับการพัฒนาสยามระบุว่าอาคารสยามกิตติ์เปิดราวปี 2553 และชั้นโพเดียมถูกใช้เป็นพื้นที่ช็อปปิงและโรงเรียนกวดวิชา

ดังนั้นภาพที่ถูกต้องจึงไม่ใช่

“กวดวิชาหายจากสยาม”

แต่เป็น

“รูปแบบการรวมตัวของกวดวิชาในสยามเปลี่ยนไปหลายครั้ง”

แล้วอะไรทำให้ยุคกวดวิชาสยามค่อย ๆ จบลง

เมื่อดูภาพรวม จะเห็นการเปลี่ยนแปลงอย่างน้อย 4 ชั้น

ชั้นแรก: ทำเล

ต้นทุนพื้นที่และเงื่อนไขการเช่าทำให้โรงเรียนต้องมองหาพื้นที่ที่เหมาะกับการดำเนินธุรกิจมากขึ้น

ชั้นสอง: ศูนย์เฉพาะทาง

การเกิดขึ้นของอาคารวรรณสรณ์ทำให้โรงเรียนสามารถรวมตัวในอาคารที่ออกแบบมาเพื่อการศึกษาโดยตรง

ชั้นสาม: การขยายสาขา

เมื่อระบบกวดวิชาสามารถบันทึกการสอนและกระจายเนื้อหาได้ โรงเรียนไม่จำเป็นต้องพึ่งพาสาขาใจกลางกรุงเทพฯ เพียงแห่งเดียว

ชั้นสี่: ออนไลน์

เมื่ออินเทอร์เน็ตและระบบเรียนออนไลน์พัฒนาขึ้น นักเรียนสามารถเรียนซ้ำ เลือกเวลา และเรียนจากบ้านได้มากขึ้น

งานวิจัยเกี่ยวกับพฤติกรรมการเรียนกวดวิชาออนไลน์พบว่า ความยืดหยุ่นด้านเวลาและความสามารถในการทบทวนซ้ำเป็นปัจจัยสำคัญของผู้เรียนออนไลน์

นี่คือจุดที่เปลี่ยนความหมายของคำว่า “ศูนย์กวดวิชา”

จากสถานที่จริง กลายเป็นระบบการเรียน

เด็กยุค 90 ต้องเดินทางไปหาความรู้ แต่เด็กรุ่นใหม่ให้ความรู้เดินทางมาหา

นี่อาจเป็นความแตกต่างที่ชัดที่สุดระหว่างสองยุค

เด็กยุคก่อนต้องวางแผนทั้งวัน

เดินทางเข้าสยาม
หาอาคาร
รอเวลาเรียน
เดินเปลี่ยนสถาบัน
ซื้อข้าว
รอผู้ปกครอง

การเรียนกวดวิชาจึงเป็นทั้ง “การศึกษา” และ “ประสบการณ์ของวัยรุ่น”

แต่ปัจจุบัน บางหลักสูตรสามารถเรียนผ่านเว็บไซต์ แอป หรือระบบวิดีโอออนไลน์ได้

สถานที่จึงไม่ใช่ข้อจำกัดเดียวอีกต่อไป

สรุป: โรงเรียนกวดวิชายุค 90 ไม่ได้หายไปพร้อมกัน

คำตอบของคำถามว่า “โรงเรียนกวดวิชาในตำนานหายไปไหน” จึงไม่ได้มีคำตอบว่า “ปิดหมดแล้ว”

บางแห่งย้าย
บางแห่งขยายสาขา
บางแห่งรีแบรนด์
บางแห่งเข้าสู่ระบบออนไลน์
และบางแห่งปิดกิจการจริง

สิ่งที่เปลี่ยนชัดที่สุดคือ สยามไม่ได้เป็นศูนย์กลางเพียงแห่งเดียวของระบบกวดวิชาอีกต่อไป

ยุคหนึ่งเด็กจำนวนมหาศาลต้องเดินทางมาหาความรู้ที่สยาม

ต่อมาศูนย์กลางขยับไปยังวรรณสรณ์ สยามกิตติ์ พญาไท และพื้นที่อื่น ๆ ก่อนที่เทคโนโลยีจะทำให้คำว่า “ต้องมาเรียนที่ไหน” มีความสำคัญน้อยลง

ดังนั้น สิ่งที่คนยุค 90s คิดถึงอาจไม่ใช่เพียงชื่อโรงเรียนกวดวิชา

แต่อาจเป็น ภาพของเด็กนักเรียนเต็มสยาม หนังสือเรียนในมือ เสียงเรียกคิวหน้าห้องเรียน และวันที่การไปกวดวิชาคือกิจกรรมหนึ่งของชีวิตวัยรุ่น

ถ้าคุณเคยเรียนกวดวิชาที่สยามในยุค 90s–2000s โรงเรียนหรืออาจารย์คนไหนคือชื่อที่คุณยังจำได้จนถึงวันนี้