คำว่าพุทธะหมายถึงผู้ตื่นรู้และไม่ได้เป็นชื่อเฉพาะของบุคคลเพียงองค์เดียว

พุทธะ คือคำเรียกผู้ตื่นรู้ ไม่ใช่ชื่อบุคคล

เวลาพูดคำว่า พระพุทธเจ้า คนจำนวนมากจะนึกถึงเจ้าชายสิทธัตถะหรือพระโคตมพุทธเจ้าทันที จนเผลอเข้าใจว่า “พุทธะ” เป็นชื่อของพระองค์ คล้ายชื่อเฉพาะของบุคคล แต่ความหมายเดิมของคำนี้กว้างกว่านั้นมาก

คำว่า “พุทธะ” มาจากรากศัพท์ที่เกี่ยวกับการรู้และการตื่น ในภาษาบาลีใช้คำว่า พุทฺธ ซึ่งโดยใจความหมายถึง “ผู้ตื่นแล้ว” หรือ “ผู้ตรัสรู้แล้ว” ส่วนถ้อยคำที่คนไทยคุ้นหูว่า “ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน” เป็นสำนวนอธิบายคุณลักษณะของความเป็นพุทธะให้เข้าใจง่าย ไม่ควรมองว่าเป็นคำแปลศัพท์แบบแยกตรงตัวสามคำทุกประการ

พระโคตมพุทธเจ้าจึงไม่ใช่พระพุทธเจ้าเพียงพระองค์เดียวตามคติพุทธ

คัมภีร์พุทธศาสนากล่าวถึงพระพุทธเจ้าหลายพระองค์ในอดีต พระโคตมพุทธเจ้าคือพระพุทธเจ้าของยุคที่คำสอนยังสืบทอดมาถึงปัจจุบัน และในคติพุทธยังกล่าวถึง พระศรีอริยเมตไตรย ว่าจะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในอนาคต

ตรงนี้ทำให้เห็นความต่างระหว่าง “ชื่อ” กับ “สถานะ” ชัดขึ้น เปรียบอย่างง่าย คำว่า “กษัตริย์” ไม่ใช่ชื่อของบุคคลคนเดียว แต่เป็นคำเรียกสถานะ ส่วนบุคคลแต่ละคนย่อมมีพระนามของตนเอง คำว่า “พุทธะ” ก็มีลักษณะคล้ายกันในแง่นี้ แม้รายละเอียดทางหลักธรรมจะเฉพาะเจาะจงกว่าตัวอย่างดังกล่าวมาก

แต่ไม่ใช่ว่าผู้บรรลุธรรมทุกคนจะเรียกว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

ประเด็นนี้สำคัญ เพราะถ้าพูดเพียงว่า “ใครตรัสรู้ก็เรียกว่าพุทธะได้ทั้งหมด” อาจทำให้เข้าใจหลักพุทธศาสนาคลาดเคลื่อน ในคัมภีร์มีการจำแนกลักษณะของผู้บรรลุธรรมไว้ต่างกัน เช่น

• พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองในยุคที่ธรรมอันนำไปสู่ความหลุดพ้นไม่ได้ดำรงอยู่ในโลก แล้วทรงสามารถประกาศหนทางให้ผู้อื่นรู้ตาม

• พระปัจเจกพุทธเจ้า ตรัสรู้ด้วยตนเอง แต่ไม่ได้สถาปนาพระศาสนาและระบบการสั่งสอนอย่างพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

• พระอรหันตสาวก บรรลุความหลุดพ้นตามคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จึงเป็นผู้ตรัสรู้เช่นกันในความหมายของการบรรลุธรรม แต่ไม่ได้เรียกว่า “พระสัมมาสัมพุทธเจ้า”

ความแตกต่างไม่ได้อยู่ตรงว่าใคร “เก่งกว่า” แบบการแข่งขัน แต่อยู่ที่ ลักษณะของการค้นพบธรรมและบทบาทในการเปิดเผยหนทางนั้นแก่โลก

จุดน่าสนใจอยู่ตรงคำว่า “ตื่น”

การใช้ภาพของการตื่นมีพลังมาก เพราะคนที่กำลังหลับอาจเห็นเรื่องราวในความฝันแล้วเชื่อว่าจริง พอตื่นขึ้นจึงมองเห็นสภาพตามที่เป็น คำว่า “พุทธะ” จึงไม่ได้ชี้ไปที่ความรู้แบบจำข้อมูลได้เยอะ แต่ชี้ไปยังการรู้แจ้งสภาวะของชีวิตจนความหลงที่ผูกมัดจิตสิ้นกำลังลง

เมื่อมองแบบนี้ คำว่า พุทธ ในคำว่า “พุทธศาสนา” ก็มีมิติชัดขึ้น พุทธศาสนาไม่ได้ตั้งชื่อตามชื่อส่วนตัวของเจ้าชายสิทธัตถะ แต่สัมพันธ์กับภาวะแห่งการตรัสรู้ของพระองค์ พระนามที่พบในคัมภีร์อย่าง โคตมะ หรือ ศากยมุนี จึงทำหน้าที่ระบุพระพุทธเจ้าองค์ที่กล่าวถึงได้เฉพาะเจาะจงกว่า

อีกมุมที่น่าคิดคือ พระพุทธศาสนาไม่ได้วาง “ความตื่นรู้” ไว้เป็นเพียงเรื่องสำหรับเคารพบูชาจากระยะไกล คำสอนจำนวนมากกลับชวนให้ตรวจสอบประสบการณ์ของตนเอง ตั้งแต่การเห็นว่าความโกรธเกิดแล้วดับ ความสุขเปลี่ยนแปลงได้ ร่างกายไม่อยู่ในอำนาจสั่งการทั้งหมด ไปจนถึงการพิจารณาความไม่เที่ยง ทุกข์ และความไม่มีตัวตนถาวร

จึงเกิดความหมายที่น่าสนใจมากขึ้นเมื่อกล่าวคำว่า “พุทธะ” เพราะคำสั้นๆ คำนี้ไม่ได้ทำหน้าที่เป็นเพียงป้ายชื่อของบุคคลในประวัติศาสตร์ แต่ชี้ไปยังภาวะของการตื่นจากความไม่รู้ และในกรอบคำสอนดั้งเดิม การจะเรียกบุคคลใดว่าเป็นพระพุทธเจ้าประเภทใดก็ยังมีหลักเกณฑ์เฉพาะ ไม่ใช่เพียงประกาศว่าตนค้นพบความจริงบางอย่างแล้วจะกลายเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทันที