ทำไมเวลาประชุมออนไลน์ถึงเผลอจ้องและจับผิดหน้าตัวเองจนลืมมองคนอื่น

จอประชุมออนไลน์มีสิ่งหนึ่งที่ห้องประชุมจริงไม่มี นั่นคือกระจกที่เปิดค้างอยู่ตรงหน้าแทบตลอดเวลา

ลองนึกภาพตอนนั่งคุยงานในห้องปกติ ระหว่างที่อีกฝ่ายกำลังพูด แทบไม่มีใครหยิบกระจกขึ้นมาตรวจว่าตอนนี้คิ้วขยับแปลกไหม หน้าดูเหนื่อยหรือเปล่า ผมยุ่งหรือยัง หรือเวลายิ้มแล้วมุมปากดูเบี้ยวแค่ไหน แต่พอเปลี่ยนเป็นการประชุมออนไลน์ ภาพใบหน้าตัวเองกลับวางอยู่ข้างหน้าตลอด บางโปรแกรมยังแสดงภาพตัวเองในขนาดใกล้เคียงกับคนที่กำลังพูดเสียอีก

สมองจึงไม่ได้ทำหน้าที่แค่ฟังประชุม แต่โดนชวนให้ตรวจสอบตัวเองไปพร้อมกัน

ในทางจิตวิทยา พฤติกรรมแบบนี้เกี่ยวข้องกับสิ่งที่เรียกว่า การเพ่งความสนใจเข้าหาตัวเอง เมื่อมีภาพใบหน้าอยู่ตรงหน้า สัญญาณที่เกี่ยวข้องกับตัวเองจะดึงความสนใจได้ง่ายเป็นพิเศษ คล้ายเดินผ่านกระจกแล้วเผลอเหลือบมองทั้งที่ไม่ได้ตั้งใจจะส่อง ภาพบนจอจึงกลายเป็นแม่เหล็กสายตาเล็กๆ ที่ทำให้เกิดคำถามต่อเนื่องในหัวว่า หน้าตาตอนนี้เป็นอย่างไร คนอื่นกำลังเห็นแบบเดียวกันไหม ท่าทางดูสนใจพอหรือยัง กำลังทำหน้าบึ้งโดยไม่รู้ตัวหรือเปล่า

ปัญหาคือภาพนั้นไม่ใช่แค่กระจก แต่เป็นกระจกตอนกำลังเข้าสังคม

การส่องกระจกในบ้านเกิดขึ้นตามเวลาที่เลือกได้ แต่การเห็นตัวเองระหว่างประชุมมาพร้อมความรู้สึกว่า คนอื่นก็กำลังมองอยู่ งานวิจัยเกี่ยวกับการประชุมผ่านวิดีโอเชื่อมโยงการเห็นภาพตัวเองอย่างต่อเนื่องกับภาวะที่เรียกว่า mirror anxiety หรือความกังวลจากการเห็นภาพตัวเอง ซึ่งสัมพันธ์กับความเหนื่อยล้าจากการประชุมออนไลน์ในบางการศึกษา

มันเลยเกิดสถานการณ์ประหลาดมาก คนในจอกำลังอธิบายยอดขาย แต่สายตากลับแวบมาดูว่าหน้าตัวเองตอนฟังดูง่วงเกินไปไหม หัวหน้ากำลังถามคำถาม แต่สมองอีกส่วนกำลังคิดว่าควรพยักหน้าหรือยิ้มดี กล้องเปิดอยู่จึงเหมือนเพิ่มงานอีกชิ้นแบบเงียบๆ คือ งานบริหารภาพลักษณ์ของตัวเองแบบเรียลไทม์

ยิ่งพยายามดูเป็นธรรมชาติ ก็ยิ่งเริ่มตรวจว่าตัวเองธรรมชาติพอหรือยัง

ตรงนี้ต่างจากการเจอหน้ากันมาก ตอนคุยต่อหน้า สามารถเห็นสีหน้าอีกฝ่ายได้ แต่แทบมองไม่เห็นหน้าตัวเอง สมองจึงทุ่มความสนใจให้คู่สนทนาและเนื้อหาที่กำลังคุยได้เต็มกว่า พอมี self-view เพิ่มเข้ามา การรับข้อมูลจากคนอื่นกับการตรวจสอบตัวเองต้องแย่งทรัพยากรความสนใจชุดเดียวกัน จึงไม่น่าแปลกที่บางช่วงจะจำได้ชัดว่าตัวเองหน้ามัน แต่จำไม่ได้ว่าเมื่อกี้ใครเสนออะไรในที่ประชุม

แล้วทำไมถึงชอบจับผิดมากกว่าชื่นชมตัวเอง

เวลามองหน้าตัวเองนานๆ สมองไม่ได้ดูแบบเดียวกับที่มองคนอื่น เพราะมีข้อมูลเดิมเกี่ยวกับใบหน้าตัวเองสะสมอยู่มาก จึงสังเกตความต่างเล็กๆ ได้ง่าย เช่น วันนี้ตาดูไม่เท่ากัน รอยใต้ตาชัดขึ้น กล้องทำให้หน้าดูกว้าง หรือมุมนี้ดูไม่เหมือนตอนส่องกระจก ความผิดปกติจิ๋วๆ ที่คนอื่นอาจไม่ได้ใส่ใจกลับเด่นขึ้นทันทีสำหรับเจ้าของใบหน้าเอง

กล้องยังสร้างเงื่อนไขที่ชวนให้เข้าใจรูปลักษณ์คลาดเคลื่อนได้ด้วย ระยะกล้องที่ใกล้ มุมเลนส์ แสงจากด้านบน ตำแหน่งโน้ตบุ๊กที่ต่ำกว่าระดับสายตา รวมถึงความคุ้นเคยกับภาพสะท้อนในกระจก ล้วนทำให้ภาพบนจอดูไม่เหมือนใบหน้าที่คุ้นเคย จึงไม่ควรรีบตีความว่า หน้าจอคือภาพแทนรูปลักษณ์จริงแบบสมบูรณ์

วิธีตัดวงจรนี้ง่ายกว่าการฝึกไม่ให้มอง

• ซ่อนภาพตัวเองหลังเช็กเฟรมเรียบร้อย กล้องยังเปิดให้คนอื่นเห็นตามปกติ เพียงไม่ต้องมีกระจกดิจิทัลตั้งอยู่ตรงหน้า

• ย้ายหน้าต่างคนพูดให้อยู่ใกล้กล้อง สายตาจะมีเป้าหมายชัดขึ้นและลดโอกาสไหลกลับมาหาช่องตัวเอง

• ลดขนาดหน้าต่างประชุมเมื่อไม่จำเป็นต้องดูทุกใบหน้า โดยเฉพาะช่วงฟังข้อมูลยาวๆ

• จัดกล้องและแสงครั้งเดียวแล้วหยุดแก้ เพราะการขยับผม ปรับหน้า หรือเช็กมุมซ้ำจะยิ่งตอกย้ำวงจรตรวจสอบตัวเอง

ที่น่าสนใจคือ งานวิจัยไม่ได้บอกว่าทุกคนจะได้รับผลเท่ากัน และหลักฐานบางชิ้นก็ไม่ได้พบความแตกต่างตามเพศแบบเดียวกับงานก่อนหน้า จึงควรมองเรื่องนี้เป็นกลไกหนึ่งในหลายปัจจัยของความเหนื่อยจากวิดีโอคอล ไม่ใช่คำอธิบายเดียวทั้งหมด เพราะยังมีเรื่องการสบตาเสมือนจริง ความรู้สึกว่าหลายสายตากำลังจ้อง ความจำเป็นต้องนั่งนิ่งในกรอบกล้อง และภาระในการอ่านภาษากายผ่านจอเข้ามารวมกันด้วย

ครั้งหน้าถ้าประชุมไปสิบห้านาทีแล้วพบว่าจำสีหน้าตัวเองได้ละเอียดกว่าสไลด์ที่เพิ่งนำเสนอ ลองปิดช่อง self-view ดู ความรู้สึกอาจเปลี่ยนจากการนั่งอยู่หน้ากระจก กลับมาเป็นการนั่งคุยกับคนอื่นเสียที