ทำไมต้องเปิดทีวีทิ้งไว้ตอนเล่นมือถือ

มือถืออยู่ในมือ แต่ทีวีก็ต้องเปิดไว้

ฉากนี้เจอบ่อยมาก เปิดยูทูบ เปิดซีรีส์ หรือเปิดรายการคุยทิ้งไว้ แล้วแทบไม่ได้มองจอเลยด้วยซ้ำ มือกลับไถคลิป อ่านโพสต์ ตอบแชต หรือเล่นเกมอยู่บนมือถือ พอมีใครกดปิดทีวี ห้องเงียบปุ๊บกลับรู้สึกแปลกๆ จนต้องเปิดอะไรสักอย่างขึ้นมาใหม่

พฤติกรรมแบบนี้ไม่ได้มีคำอธิบายเดียว เพราะเสียงแบคกราวด์ทำหน้าที่ได้หลายอย่างพร้อมกัน ทั้งเติมความรู้สึกว่าห้องไม่ว่างเกินไป เป็นสิ่งกระตุ้นระดับเบา และกลายเป็นนิสัยที่สมองคุ้นเคยหลังทำซ้ำทุกวัน

เสียงคนพูดทำให้ห้องดูมีชีวิต

งานด้านจิตวิทยาสังคมเคยศึกษาสิ่งที่เรียกว่า ตัวแทนทางสังคม โดยพบว่ารายการโทรทัศน์ที่ชื่นชอบและความผูกพันกับตัวละครสามารถช่วยเติมความรู้สึกเชื่อมโยงทางสังคมได้ในบางสถานการณ์ โดยเฉพาะเวลารู้สึกโดดเดี่ยวหรือขาดความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่ง

ตรงนี้อธิบายความรู้สึกง่ายๆ ได้ดีมาก เสียงพิธีกรคุยกัน เสียงคนหัวเราะ เสียงบทสนทนาในซีรีส์ หรือเสียงช่องประจำที่ฟังจนจำจังหวะได้ ทำให้พื้นที่เงียบๆ คล้ายมีความเคลื่อนไหวอยู่รอบตัว ถึงไม่ได้ตั้งใจฟังเนื้อหาก็ตาม

จึงไม่น่าแปลกที่บางคนอยู่บ้านคนเดียวแล้วเลือกเปิดรายการเดิมซ้ำๆ มากกว่าจะเปิดเรื่องใหม่ เพราะรายการคุ้นเคยไม่เรียกร้องสมาธิมาก รู้คร่าวๆ อยู่แล้วว่าใครพูดแบบไหน เดี๋ยวจะเกิดอะไร เสียงเลยทำหน้าที่คล้ายบรรยากาศประจำห้องมากกว่าสื่อที่ต้องนั่งดูจริงจัง

คุ้นเคยพอให้สบาย แต่ไม่สำคัญพอให้จ้อง

นี่เป็นจุดที่ยูทูบ รายการพอดแคสต์แบบมีภาพ ซิตคอมเก่า หรือคลิปยาวกลายเป็นของเปิดทิ้งชั้นดี ถ้าเนื้อหาใหม่มาก ตื่นเต้นมาก หรือมีรายละเอียดเยอะ สมองจะโดนดึงออกจากมือถือบ่อยเกินไป แต่ถ้าคุ้นจนเดาทางได้ เสียงจะลอยอยู่ด้านหลังโดยไม่แย่งความสนใจเต็มกำลัง

แล้วทำไมความเงียบถึงเริ่มทนยาก

ถ้าทำงาน กินข้าว อาบน้ำ เล่นมือถือ หรือเข้านอนพร้อมเสียงตลอดหลายเดือน สมองเรียนรู้ความสัมพันธ์ระหว่างกิจกรรมกับสภาพแวดล้อมได้ เหมือนบางคนเริ่มทำงานแล้วต้องเปิดเพลง หรือขึ้นรถแล้วมือไปเปิดวิทยุอัตโนมัติ

พอวันไหนไม่มีเสียง สภาพแวดล้อมจึงไม่ตรงกับรูปแบบที่คุ้น ไม่ได้แปลว่าสมองมีปัญหา หรือเกิดอาการเสพติดเสียงทันที แค่นิสัยและการเรียนรู้จากบริบททำให้ความเงียบเด่นขึ้นกว่าเดิม จนรู้สึกว่าขาดอะไรบางอย่าง

อีกด้านที่น่าสนใจคือ สมองไม่ได้ทำสองเรื่องเต็มประสิทธิภาพพร้อมกันแบบที่รู้สึก

เวลาทีวีเล่นอยู่พร้อมมือถือ ความสนใจมักสลับไปมาระหว่างสื่อสองจอ งานวิจัยด้านการใช้สื่อหลายอย่างพร้อมกันพบผลค่อนข้างสม่ำเสมอว่า เมื่อภารกิจต้องใช้ความคิด ความจำ หรือการทำความเข้าใจสูง การมีสื่ออีกชนิดแทรกเข้ามาสามารถลดประสิทธิภาพด้านการรับรู้ได้

งานทดลองเกี่ยวกับทีวีที่เปิดเป็นฉากหลังพบว่า ผลเสียจะชัดขึ้นเมื่อภารกิจหลักซับซ้อน เพราะเสียงและภาพจากทีวียังกินทรัพยากรด้านความสนใจอยู่บางส่วน แม้เจ้าตัวจะรู้สึกว่าไม่ได้ดูเลยก็ตาม

• ไถโซเชียลเล่นๆ เปิดทีวีข้างหลังอาจไม่รู้สึกรบกวนมาก

• อ่านข้อความยาว บทสนทนาจากทีวีเริ่มแทรกความคิดได้ง่ายขึ้น

• จำข้อมูลหรือเรียนหนังสือ การสลับความสนใจมีโอกาสทำให้เก็บรายละเอียดได้น้อยลง

• ดูหนังจริงจังพร้อมไถมือถือ มักพลาดรายละเอียดของหนังโดยไม่ทันสังเกต

มีความย้อนแย้งนิดหนึ่งตรงที่เสียงแบคกราวด์อาจช่วยให้รู้สึกสบาย แต่ไม่ได้แปลว่าจะช่วยให้ทำงานทุกชนิดดีขึ้น ความรู้สึกว่าโฟกัสดีกับผลการทำงานจริงอาจเป็นคนละเรื่องกัน

ทำไมไม่เปิดแค่เพลง

เพราะเสียงพูดมีคุณสมบัติต่างจากดนตรี เสียงสนทนามีสัญญาณทางสังคมชัดกว่า มีน้ำเสียง อารมณ์ จังหวะตอบโต้ และความรู้สึกเหมือนมีกิจกรรมของมนุษย์เกิดขึ้นใกล้ๆ คนที่ต้องการบรรยากาศแบบมีเพื่อนจึงอาจเลือกเสียงรายการพูดมากกว่าเพลงล้วน

แต่แต่ละคนต่างกันมาก บางคนทำงานได้ดีในร้านกาแฟ บางคนต้องเงียบสนิท บางคนเปิดพัดลมก็พอ ขณะที่บางคนต้องมีเสียงพิธีกรคุยกันถึงจะรู้สึกว่าบ้านไม่เงียบเกินไป ไม่มีระดับเสียงแบบเดียวที่เหมาะกับทุกคน

วิธีเช็กง่ายๆ คือดูว่ากำลังใช้เสียงเป็นเพื่อน หรือปล่อยให้เสียงแย่งสมาธิ

ถ้าไถมือถือพักสมอง ล้างจาน พับผ้า หรือทำงานซ้ำๆ เสียงเบาๆ อาจเข้ากับกิจกรรมได้ดี แต่ถ้าต้องอ่านสัญญา ทำบัญชี เขียนงาน เรียนเนื้อหาใหม่ หรือจำข้อมูล ลองปิดเสียงพูดสักช่วงแล้วเทียบกันตรงๆ ว่าทำงานเร็วขึ้นไหม จำได้มากขึ้นหรือเปล่า

บางครั้งทีวีไม่ได้เปิดไว้เพื่อดูเลย มันทำหน้าที่เหมือนเฟอร์นิเจอร์ทางเสียง เป็นเสียงคนคุยที่คุ้น เป็นสัญญาณว่าห้องยังมีความเคลื่อนไหว แล้วมือถือค่อยรับหน้าที่เป็นจอหลักอยู่ตรงหน้า ซะงั้น