ฮาเดสกับเพอร์เซโฟนีเริ่มจากการลักพาตัวแต่ทำไมยุคหลังถึงกลายเป็นรักดาร์กสุดโรแมนติก

เรื่องนี้ถ้าอ่านต้นฉบับเก่า แล้วเอาไปเทียบกับเวอร์ชันรักดาร์กสมัยใหม่ จะเหมือนกำลังอ่านคนละเรื่องอยู่พอสมควร

ภาพจำของฮาเดสกับเพอร์เซโฟนีทุกวันนี้มักเป็นราชาแห่งยมโลกผู้เงียบขรึม เจอกับเทพีสาวแห่งฤดูใบไม้ผลิ แล้วความสัมพันธ์ค่อยๆ พัฒนาเป็นคู่รักแบบตรงข้ามกันสุดขั้ว คนหนึ่งอยู่กับความตาย อีกคนเป็นตัวแทนของการเติบโต ฟังแล้วเหมาะกับนิยายแฟนตาซีดาร์กจนแทบไม่ต้องแต่งอะไรเพิ่ม

แต่ถ้าย้อนกลับไปหา Homeric Hymn to Demeter ซึ่งเป็นหลักฐานกรีกโบราณสำคัญที่สุดชิ้นหนึ่งของตำนานนี้ ภาพแรกไม่ได้โรแมนติกแบบนั้นเลย เพอร์เซโฟนีกำลังเก็บดอกไม้อยู่กับเหล่าเทพธิดา ก่อนพื้นโลกจะแยกออก ฮาเดสพุ่งขึ้นมาพร้อมรถม้าแล้วพาตัวเพอร์เซโฟนีลงไปยังโลกใต้พิภพ ข้อความบรรยายชัดว่าเพอร์เซโฟนีร้องเรียกและต่อต้าน

ถ้าถามตรงๆ ว่า “ลักพาตัวหรือล่อลวง” ตามแหล่งเก่า คำตอบเอนไปทางลักพาตัวอย่างชัดเจน

จุดที่น่าสนใจกว่าคือฮาเดสไม่ได้ทำทุกอย่างโดยไม่มีใครรู้ เพราะในบทสวดนั้น ซุสผู้เป็นบิดาของเพอร์เซโฟนีมีส่วนยินยอมต่อการแต่งงาน แต่ดีมีเทอร์ผู้เป็นแม่ไม่ได้รับรู้ และตัวเพอร์เซโฟนีเองก็ไม่ได้ถูกเล่าว่าเป็นฝ่ายตกลงก่อนถูกพาตัวไป ตรงนี้สะท้อนโลกของการแต่งงานในสังคมโบราณได้แรงมาก เพราะอำนาจตัดสินใจเรื่องคู่ครองของหญิงสาวอาจอยู่กับฝ่ายชายในครอบครัวมากกว่าตัวหญิงสาวเอง

แล้วทำไมเรื่องถึงไม่จบแค่ฮาเดสเป็นผู้ร้าย?

เพราะตำนานกรีกไม่ได้สร้างตัวละครให้แบนขนาดนั้น ฮาเดสครองแดนคนตายก็จริง แต่ไม่ได้มีบทบาทเหมือนซาตานในความคิดแบบคริสต์ ฮาเดสคือเทพผู้ปกครองโลกใต้พิภพ เป็นส่วนหนึ่งของระเบียบจักรวาล ส่วนเพอร์เซโฟนีก็ไม่ได้อยู่ในฐานะเหยื่อตลอดไป เพราะในตำนานและวรรณกรรมกรีกเรื่องอื่นๆ นางปรากฏในฐานะ ราชินีแห่งโลกใต้พิภพ ผู้มีสถานะและอำนาจของตนเอง

ความกำกวมตรงนี้แหละที่เปิดช่องให้คนรุ่นหลังหยิบเรื่องไปตีความใหม่ได้มหาศาล

อีกฉากที่ดังที่สุดคือ เมล็ดทับทิม ก่อนเพอร์เซโฟนีจะกลับขึ้นไปหาดีมีเทอร์ ฮาเดสให้ทับทิมแก่นาง และในบทสวดเก่าเพอร์เซโฟนีเล่าแก่แม่ว่าฮาเดสบังคับให้กิน ผลคือเพอร์เซโฟนีไม่สามารถออกจากแดนคนตายอย่างถาวร ต้องกลับไปอยู่ที่นั่นส่วนหนึ่งของปี ก่อนกลับขึ้นสู่โลกเบื้องบนอีกครั้ง

นี่ทำให้เพอร์เซโฟนีกลายเป็นเทพีที่อยู่พร้อมกันสองโลก

ด้านหนึ่งคือนางสาวผู้เกี่ยวข้องกับการผลิบานและพืชพันธุ์ อีกด้านหนึ่งคือราชินีของผู้ตาย การขึ้นและลงของเพอร์เซโฟนีจึงผูกกับแนวคิดเรื่องการสูญเสีย การกลับคืน ความตาย และการเกิดใหม่ จนเรื่องของดีมีเทอร์กับเพอร์เซโฟนีมีความสำคัญมากต่อพิธีกรรมลึกลับแห่งเอลูซิส ซึ่งเกี่ยวข้องกับความหวังและชะตาหลังความตายของผู้เข้าร่วมพิธี

แล้วความโรแมนติกเข้ามาตอนไหน?

มันค่อยๆ ถูกเสริมผ่านการเล่าใหม่ โดยเฉพาะวรรณกรรม ศิลปะ นิยาย และสื่อร่วมสมัย เมื่อคนยุคใหม่ไม่ได้จำเป็นต้องรักษามุมมองของคนกรีกโบราณทุกอย่าง นักเขียนจึงเริ่มเปลี่ยนคำถามจาก “เทพแห่งยมโลกลักพาตัวหญิงสาวอย่างไร” เป็น “จะเกิดอะไรขึ้นถ้าหญิงสาวคนนั้นเลือกจะเป็นราชินีแห่งยมโลกด้วยตัวเอง”

พอเปลี่ยนเพียงจุดนี้ โครงเรื่องทั้งก้อนก็พลิกทันที เพอร์เซโฟนีไม่ใช่หญิงสาวไร้อำนาจ แต่กลายเป็นคนที่ค้นพบตัวตนอีกด้านของตัวเอง ฮาเดสก็ถูกปรับจากผู้ลักพาตัวเป็นชายสันโดษที่ไม่เข้าใจโลกด้านบน ความสัมพันธ์จึงกลายเป็นสูตร เทพแห่งความตายกับเทพีแห่งชีวิต ซึ่งมีแรงดึงดูดทางเรื่องเล่าสูงมาก

• ฮาเดส เชื่อมกับความมืด ความตาย ความมั่งคั่งใต้พื้นดิน และโลกที่ไม่มีมนุษย์คนไหนหลีกหนีได้

• เพอร์เซโฟนี เชื่อมกับการผลิบาน การกลับคืน และในเวลาเดียวกันก็เป็นราชินีแห่งผู้ตาย

• ทั้งคู่จึงสร้างภาพคู่ตรงข้ามที่อยู่ร่วมกันได้แบบแทบสมบูรณ์สำหรับงานแฟนตาซี

ยังมีอีกเหตุผลที่ทำให้เรื่องนี้ติดคนมานานมาก นั่นคือ แก่นแท้ของตำนานไม่ได้มีแค่ความรักของคู่ชายหญิง แต่เป็นเรื่องแม่กับลูกด้วย ใน Homeric Hymn to Demeter ตัวละครที่ขับเคลื่อนเรื่องอย่างรุนแรงจริงๆ คือดีมีเทอร์ เมื่อรู้ว่าลูกหายไป ดีมีเทอร์ออกตามหาและปฏิเสธหน้าที่ของตนจนพืชผลบนโลกไม่งอกงาม มนุษย์กำลังจะอดตาย เหล่าเทพจึงจำเป็นต้องจัดการปัญหา

เพราะฉะนั้นถ้าอ่านตำนานเก่าแบบไม่เอาภาพจากนิยายสมัยใหม่ไปทับ เรื่องนี้อาจเป็นโศกนาฏกรรมของแม่ที่ลูกถูกพรากไปมากพอๆ กับที่เป็นเรื่องของฮาเดสและเพอร์เซโฟนีเสียอีก

เสน่ห์ของตำนานนี้จึงอยู่ตรงความขัดแย้งที่แกะไม่หมดเสียที

ฮาเดสเป็นผู้ลักพาตัว แต่ก็เป็นคู่ครองที่เพอร์เซโฟนีครองบัลลังก์เคียงข้างในเรื่องอื่น เพอร์เซโฟนีถูกพาตัวลงไปโดยไม่สมัครใจ แต่ต่อมากลับมีอำนาจในแดนคนตาย ทับทิมเป็นเครื่องผูกมัด แต่ในงานสมัยใหม่กลับถูกใช้เป็นสัญลักษณ์ของการเลือก โลกใต้พิภพคือดินแดนแห่งความตาย แต่เมล็ดพืชเองก็ต้องถูกฝังลงในดินก่อนจะแตกหน่อขึ้นมา

เลยไม่แปลกที่ตำนานอายุหลายพันปีเรื่องนี้ยังถูกหยิบกลับมาแต่งใหม่ครั้งแล้วครั้งเล่า เพราะแค่เปลี่ยนว่าใครเป็นคนเล่า ฮาเดสก็เปลี่ยนจากผู้ลักพาตัวเป็นพระเอกดาร์กได้ และเพอร์เซโฟนีก็เปลี่ยนจากหญิงสาวที่ถูกพรากจากแม่เป็นราชินีที่เดินเข้าโลกแห่งความตายด้วยอำนาจของตัวเองได้เหมือนกัน