ชา เงิน ฝิ่น และปืน เมื่อการค้ากลายเป็นบาดแผลใหญ่ระหว่างจีนกับโลกตะวันตก

ก่อนจะเป็นสงคราม มันเริ่มจากของธรรมดาอย่างชา

ช่วงปลายศตวรรษที่ 18 คนอังกฤษติดชาจีนกันหนักมาก จีนยังขายทั้งผ้าไหม เครื่องลายคราม และสินค้าอีกหลายอย่างที่ยุโรปอยากได้ ปัญหาคือฝั่งจีนไม่ได้ต้องการสินค้าจากอังกฤษในปริมาณใกล้เคียงกัน การค้าจึงเอียงไปทางจีน และเงินโลหะโดยเฉพาะเงินจำนวนมากไหลเข้าสู่จีนเพื่อชำระค่าสินค้า

ตรงนี้สำคัญ เพราะสิ่งที่ตามมาไม่ใช่แค่เรื่องคนติดยา แต่คือการพยายามแก้ปัญหา ดุลการค้า ด้วยสินค้าชนิดหนึ่งที่สร้างกำไรมหาศาลและถูกห้ามในจีนอยู่แล้ว นั่นคือฝิ่น

ฝิ่นจากอินเดียกลายเป็นเครื่องจักรทำเงิน

อังกฤษมีอำนาจเหนือพื้นที่ผลิตฝิ่นสำคัญในอินเดีย บริษัทอินเดียตะวันออกควบคุมระบบการผลิตและการประมูลฝิ่น ก่อนที่พ่อค้าเอกชนจะนำฝิ่นเข้าสู่ตลาดจีนผ่านเครือข่ายลักลอบ การขายเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ จนทิศทางการไหลของเงินเริ่มกลับด้าน เงินจำนวนมากออกจากจีนเพื่อซื้อฝิ่นแทนที่จะไหลเข้าจีนจากการขายชาและสินค้าอื่น

ราชสำนักชิงมองปัญหานี้พร้อมกันหลายด้าน ทั้งการฝ่าฝืนกฎหมาย การเสพติด การคอร์รัปชัน และเงินที่ไหลออกนอกประเทศ จักรพรรดิจึงส่ง หลินเจ๋อสวี ไปกวางตุ้งในปี 1839 เพื่อปราบการค้าฝิ่นอย่างจริงจัง เจ้าหน้าที่จีนยึดฝิ่นจากพ่อค้าต่างชาติได้มากกว่า 20,000 หีบ ก่อนนำไปทำลายที่หูเหมิน

ถ้ามองแค่ตรงนี้ เรื่องเหมือนจะเป็นการบังคับใช้กฎหมายยาเสพติด แต่โลกศตวรรษที่ 19 ไม่ได้เดินด้วยกติกาแบบปัจจุบัน อังกฤษมองว่าทรัพย์สินของพ่อค้าถูกยึดและผลประโยชน์ทางการค้าถูกคุกคาม ความขัดแย้งจึงพุ่งจากท่าเรือขึ้นไปถึงระดับรัฐบาล แล้วจบด้วยกองเรือรบ

ความต่างด้านเทคโนโลยีทหารคือจุดที่จีนเสียเปรียบหนัก
กองทัพเรืออังกฤษมีเรือกลไฟ ปืนใหญ่ และระบบการรบทางทะเลที่ทันสมัยกว่า ขณะที่จักรวรรดิชิงมีพื้นที่มหาศาลแต่การจัดกำลัง การส่งเสบียง และอาวุธไม่ได้พัฒนาในจังหวะเดียวกับมหาอำนาจอุตสาหกรรม สงครามฝิ่นครั้งแรกระหว่างปี 1839-1842 จึงจบลงด้วยความพ่ายแพ้ของจีน

สนธิสัญญาหนานจิงเปลี่ยนเกมทันที

ปี 1842 จีนลงนามสนธิสัญญาหนานจิง เงื่อนไขสำคัญมีทั้งการยกเกาะฮ่องกงให้อังกฤษ การเปิดเมืองท่า 5 แห่ง ได้แก่ กวางโจว เซี่ยเหมิน ฝูโจว หนิงโป และเซี่ยงไฮ้ ให้ค้าขายกับอังกฤษ รวมถึงการจ่ายเงินชดเชยรวม 21 ล้านดอลลาร์เงิน และยกเลิกระบบที่บังคับพ่อค้าต่างชาติให้ติดต่อค้าขายผ่านกลุ่มพ่อค้าจีนที่ได้รับอนุญาตเท่านั้น

มีรายละเอียดหนึ่งที่ชอบถูกเล่ารวมกันจนคลาดเคลื่อน คือ สิทธิสภาพนอกอาณาเขตไม่ได้ถูกกำหนดไว้โดยตรงในสนธิสัญญาหนานจิง แต่ขยายตามมาผ่านข้อตกลงเพิ่มเติมในเวลาต่อมา นี่เป็นตัวอย่างว่าประวัติศาสตร์ช่วงนี้ซับซ้อนกว่าประโยคสั้นๆ ว่าอังกฤษรบเพื่อขายฝิ่นอยู่พอสมควร ฝิ่นเป็นแกนสำคัญมาก แต่ยังมีเรื่องสิทธิทางการค้า กฎหมาย อำนาจอธิปไตย และแนวคิดเรื่องการเปิดตลาดซ้อนกันอยู่

แล้วทำไมจีนจึงจำเหตุการณ์นี้แรงขนาดนั้น

เพราะสงครามครั้งแรกไม่ได้จบแล้วทุกอย่างกลับเหมือนเดิม หลังจากนั้นจีนต้องเผชิญสงครามฝิ่นครั้งที่สองในช่วงปี 1856-1860 ตามด้วยสนธิสัญญาและสิทธิพิเศษต่างๆ ของมหาอำนาจต่างชาติ ต่อมายังมีความพ่ายแพ้ต่อญี่ปุ่นในสงครามจีน-ญี่ปุ่นครั้งที่หนึ่ง การแย่งชิงเขตอิทธิพล การกบฏนักมวย และการแทรกแซงจากต่างชาติหลายระลอก

เหตุการณ์จำนวนมากจึงถูกนำมาร้อยเข้าด้วยกันภายใต้แนวคิดที่มักเรียกว่า ศตวรรษแห่งความอัปยศ จุดเริ่มมักผูกกับสงครามฝิ่น ส่วนจุดสิ้นสุดมีหลายกรอบ บางการศึกษามองถึงปี 1943 เมื่อชาติตะวันตกสำคัญยกเลิกสิทธิสภาพนอกอาณาเขตและสนธิสัญญาที่ไม่เสมอภาคหลายส่วน ขณะที่วาทกรรมการเมืองจีนจำนวนมากลากเส้นไปถึงปี 1949 เมื่อสาธารณรัฐประชาชนจีนก่อตั้งขึ้น

• เรื่องนี้ไม่ใช่แค่จีนแพ้สงคราม แต่คือการสูญเสียความสามารถในการกำหนดกติกาบางส่วนบนแผ่นดินของตัวเอง

• ฝิ่นไม่ได้เกิดขึ้นลอยๆ มันเชื่อมกับระบบการค้าโลก เงินจากชา อาณานิคมอินเดีย และการแข่งขันของจักรวรรดิ

• ความทรงจำทางประวัติศาสตร์ยังมีชีวิต แนวคิดเรื่องการถูกต่างชาติบังคับเปิดประเทศยังถูกใช้ในงานศึกษาเพื่ออธิบายชาตินิยมและความไวต่อประเด็นอธิปไตยของจีนร่วมสมัย

จุดที่ชวนคิดคือ ตอนเริ่มเรื่อง อังกฤษเป็นฝ่ายซื้อของจีนจนเงินไหลออกจำนวนมาก แต่ไม่กี่สิบปีต่อมา จีนกลับต้องเปิดท่าเรือ เสียดินแดน และจ่ายค่าชดเชยหลังแพ้สงคราม การเปลี่ยนจากปัญหาในบัญชีการค้าไปเป็นปืนใหญ่หน้าชายฝั่งนี่แหละ ทำให้สงครามฝิ่นกลายเป็นหนึ่งในเหตุการณ์ที่เปลี่ยนเส้นทางประวัติศาสตร์เอเชียแบบถอนรากถอนโคน