ชีวิตผู้หญิงอัฟกานิสถานใต้กฎตอลิบาน เมื่อการเรียน งาน และพื้นที่สาธารณะถูกจำกัด

ชีวิตผู้หญิงอัฟกานิสถานภายใต้กฎตอลิบาน

ถ้ามองจากข้างนอก กฎหลายข้ออาจดูเหมือนเป็นเรื่องการแต่งกายหรือมารยาททางสังคม แต่พอเอามาต่อกันจริงๆ ภาพที่ออกมาคือการจำกัดชีวิตแทบทุกด้าน ตั้งแต่ห้องเรียน ที่ทำงาน การเดินทาง ไปจนถึงการใช้สวนสาธารณะและสถานออกกำลังกาย หลังตอลิบานกลับมาควบคุมอัฟกานิสถานในเดือนสิงหาคม 2021 ข้อจำกัดต่อผู้หญิงและเด็กหญิงถูกออกเพิ่มต่อเนื่อง และหลายข้อถูกทำให้เป็นระบบมากขึ้นในเวลาต่อมา

เรียนได้ถึงจุดหนึ่ง แล้วประตูก็ปิด

เด็กหญิงยังเข้าเรียนระดับประถมได้ แต่การเรียนต่อหลังชั้นประถมถูกห้าม ทำให้อัฟกานิสถานเป็นประเทศเดียวในโลกที่เด็กหญิงและผู้หญิงถูกห้ามเรียนระดับมัธยมและอุดมศึกษาอย่างเป็นระบบ ในเดือนธันวาคม 2022 ผู้หญิงถูกระงับการเข้าเรียนมหาวิทยาลัย และปลายปี 2024 การห้ามขยายไปถึงสถาบันแพทย์บางประเภท รวมถึงการพยาบาลและผดุงครรภ์ ซึ่งเคยเป็นช่องทางสำคัญสำหรับผู้หญิงที่ยังต้องการเรียนต่อ

ผลไม่ได้จบที่ใบปริญญา เพราะประเทศที่แยกการรักษาพยาบาลชายหญิงค่อนข้างมากต้องพึ่งแพทย์ พยาบาล และผดุงครรภ์หญิง การหยุดสร้างบุคลากรรุ่นใหม่จึงกลายเป็นปัญหาระยะยาวของระบบสุขภาพด้วย ปัจจุบันเด็กหญิงวัยมัธยมประมาณ 2.2 ล้านคนถูกกันออกจากโรงเรียน และตัวเลขจะเพิ่มขึ้นเมื่อมีเด็กหญิงรุ่นใหม่เข้าสู่วัยมัธยมทุกปี

ออกจากบ้านไม่ได้แปลว่าเดินทางได้เสรี

ข้อกำหนดเรื่อง มะห์รอม หรือญาติชายที่มีความสัมพันธ์ตามหลักศาสนาเข้ามามีบทบาทกับการเดินทางของผู้หญิง โดยเฉพาะการเดินทางระยะไกล นั่นทำให้เรื่องธรรมดาอย่างไปทำงาน ไปโรงพยาบาล หรือเดินทางข้ามพื้นที่ซับซ้อนขึ้นทันทีสำหรับคนที่ไม่มีญาติชายพร้อมเดินทางด้วย การบังคับใช้จริงอาจต่างกันตามพื้นที่และเจ้าหน้าที่ แต่ผลรวมคือความคล่องตัวในชีวิตประจำวันลดลงอย่างชัดเจน

• สวนสาธารณะ ยิม สโมสรกีฬา และสวนสนุก ถูกปิดกั้นไม่ให้ผู้หญิงเข้าใช้

• งานจำนวนมาก ถูกจำกัด โดยเฉพาะงานภาครัฐและงานขององค์กรพัฒนาเอกชนหลายประเภท

• ร้านเสริมสวยผู้หญิง ถูกสั่งปิด ซึ่งไม่ใช่แค่เรื่องความงาม แต่ยังตัดแหล่งรายได้ของเจ้าของร้านและคนทำงานจำนวนมาก

• การแต่งกายและการปรากฏตัวในที่สาธารณะ อยู่ภายใต้ข้อกำหนดเข้มงวดขึ้น รวมถึงการปกปิดร่างกายและใบหน้าในหลายบริบท

แม้แต่เสียงก็ถูกกำกับ

กฎหมายว่าด้วยการส่งเสริมคุณธรรมและป้องกันความชั่วที่ประกาศในปี 2024 ทำให้ข้อจำกัดหลายอย่างมีสถานะเป็นกฎหมายมากขึ้น หนึ่งในประเด็นที่ถูกพูดถึงมากคือการจัดให้เสียงของผู้หญิงเป็นสิ่งที่ต้องปกปิดในบางสถานการณ์ โดยเฉพาะการร้องเพลง การท่อง หรือการอ่านออกเสียงต่อหน้าสาธารณะ ไม่ได้หมายความว่าผู้หญิงทุกคนถูกห้ามพูดทุกคำบนถนนแบบที่มักเล่ากันสั้นๆ แต่สะท้อนว่าพื้นที่ในการแสดงออกถูกบีบแคบลงมาก และในบางจังหวัดสื่อยังเผชิญข้อจำกัดต่อการออกอากาศเสียงผู้หญิงด้วย

จุดที่หนักที่สุดคือกฎแต่ละข้อไม่ได้ทำงานแยกกัน

สมมติว่าคนหนึ่งเรียนต่อไม่ได้ งานก็เหลือน้อยลง ขณะเดียวกันการเดินทางต้องพึ่งญาติชาย พื้นที่สาธารณะที่เคยใช้พักผ่อนหรือออกกำลังกายก็เข้าไม่ได้ พอช่องทางฝึกวิชาชีพด้านสุขภาพถูกปิดเพิ่ม ทางเลือกในอนาคตก็ยิ่งหดลง นี่จึงไม่ใช่แค่รายการข้อห้ามแปลกๆ แต่เป็นโครงข่ายข้อจำกัดที่ทำให้การมีรายได้ การพบปะผู้คน การดูแลสุขภาพ และการวางแผนชีวิตต้องพึ่งเงื่อนไขรอบตัวเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ

ข้อมูลจากหน่วยงานสหประชาชาติสะท้อนภาพเดียวกันว่า ผู้หญิงอัฟกันวัยหนุ่มสาวเกือบ 8 ใน 10 คนไม่ได้อยู่ในระบบการศึกษา การจ้างงาน หรือการฝึกอบรม ขณะที่ผู้หญิงไม่มีตำแหน่งในคณะรัฐมนตรีของฝ่ายปกครองโดยพฤตินัย ช่องว่างจึงไม่ได้เกิดเฉพาะในโรงเรียน แต่ลากยาวไปถึงเศรษฐกิจ การเมือง และการตัดสินใจระดับประเทศ

สิ่งที่มักเข้าใจผิด

การพูดถึงสถานการณ์นี้ต้องแยกให้ชัดระหว่าง สังคมอัฟกัน ศาสนาอิสลาม และนโยบายของตอลิบาน เพราะไม่ใช่สิ่งเดียวกันทั้งหมด อัฟกานิสถานเคยมีผู้หญิงเรียนมหาวิทยาลัย ทำงานสื่อ ทำงานราชการ เป็นแพทย์ ครู ผู้พิพากษา และสมาชิกสภามาก่อนปี 2021 และชาวอัฟกันจำนวนมากยังสนับสนุนการศึกษาของเด็กหญิง การเหมารวมว่าข้อจำกัดทั้งหมดเป็นธรรมชาติของวัฒนธรรมหรือศาสนาจึงไม่ตรงกับประวัติศาสตร์และความเห็นที่หลากหลายของคนในประเทศ

ภาพที่ควรจำจึงไม่ใช่แค่เสื้อผ้าหรือผ้าคลุมหน้า แต่คือเด็กหญิงที่รู้ล่วงหน้าว่าเรียนได้ถึงชั้นหนึ่งแล้วต้องหยุด คนทำงานที่อาชีพหายไป และครอบครัวที่ต้องจัดชีวิตใหม่ตามกฎซึ่งเปลี่ยนพื้นที่สาธารณะให้กลายเป็นพื้นที่ที่ผู้หญิงเข้าถึงได้น้อยลงทุกที