ย้อนรอยความเค็มในครัวสยาม ก่อนมี "น้ำปลาขวด" คนไทยในอดีตใช้อะไรปรุงรส?
น้ำปลาบรรจุขวดที่วางคู่สำรับอาหารไทยทุกบ้านในปัจจุบัน แท้จริงแล้วเพิ่งก้าวขึ้นมาเป็นเครื่องปรุงรสหลักของครัวเรือนทั่วประเทศเมื่อราว 100 ปีมานี้เอง หากย้อนกลับไปตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาจนถึงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ คนสยามแต่ละภูมิภาคต่างมีวิถีการสร้างความเค็มและรสกลมกล่อมที่เป็นเอกลักษณ์ ทั้งยังแฝงไปด้วยเกร็ดประวัติศาสตร์ทางภาษาและภูมิปัญญาท้องถิ่นที่น่าสนใจไม่น้อย
บทบาทของน้ำปลาและน้ำเคยในสำรับโบราณ
ในสมัยกรุงศรีอยุธยา น้ำปลายังไม่ได้มีไว้เหยาะใส่หม้อแกงในทุกครัวเรือนเหมือนปัจจุบัน โดยเฉพาะพื้นที่ห่างไกลทะเล แต่มักใช้เป็นเครื่องจิ้มประจำสำรับมากกว่า ดังที่บันทึกของพ่อค้าชาวดัตช์ในสมัยพระเจ้าปราสาททองระบุว่า คนอยุธยานิยมกินข้าวคู่กับเครื่องจิ้มอย่างปลาจ่อมและน้ำปลาพริก เช่นเดียวกับวรรณคดี กาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดง ของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ ที่กล่าวถึงการกินมะม่วงดิบจิ้มกับ "น้ำปลางาปิ" ซึ่งคำว่า งาปิ ก็คือคำเรียก กะปิ ในภาษาชาววังและขุนนางที่ยืมมาจากภาษามอญและพม่า นอกจากนี้ เอกสาร คำให้การขุนหลวงวัดประดู่ทรงธรรม ยังบันทึกว่ามีเรือบรรทุกกะปิและน้ำปลาจากบ้านยี่สารและบ้านแหลม เมืองเพชรบุรี มาจอดขายที่ตลาดเรือหน้าวัดพนัญเชิงอยู่เสมอ
นอกจากน้ำปลาแล้ว ครัวภาคกลางและในรั้วในวังสมัยอยุธยาถึงต้นรัตนโกสินทร์ยังนิยมใช้เครื่องปรุงรสเค็มใสอีกชนิดหนึ่งเรียกว่า "น้ำเคย" พจนานุกรมของหมอบรัดเล (พ.ศ. 2416) อธิบายความต่างไว้อย่างชัดเจนว่า น้ำเคย คือน้ำใสที่หยดไหลออกมาจากตะกร้าหมักกุ้งเคยระหว่างการทำกะปิ ซึ่งคนสมัยก่อนจะรองเก็บใส่ขวดไว้ขาย ส่วน น้ำปลา หมายถึงน้ำใสที่ได้จากการหมักปลาหรือไตปลาเข้ากับเกลือ
ประกาศสมัยรัชกาลที่ 4: ให้เรียก "เยื่อเคย" และ "น้ำเคย"
เกร็ดประวัติศาสตร์สำคัญเกิดขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) เมื่อปี พ.ศ. 2396 พระองค์ทรงออกประกาศหมายรับสั่งให้ข้าราชการและราษฎรเปลี่ยนมาเรียก "กะปิ" และ "น้ำปลา" ว่า เยื่อเคย และ น้ำเคย แทน
สาเหตุมาจากในยุคนั้นชาวบ้านทั่วไปมักเรียกติดปากว่า "กะปิน้ำปลา" แต่เมื่อข้าราชการเข้าเฝ้าฯ กลับเลี่ยงไปใช้คำว่า "น้ำเคยงาปิ" ตามธรรมเนียมเก่า รัชกาลที่ 4 ทรงมีพระราชดำริว่าคำว่า งาปิ เป็นภาษามอญและพม่า ส่วนคำว่า กะปิน้ำปลา ก็ไม่ตรงกับวัตถุดิบที่ทำมาจากตัวเคยในทะเล จึงทรงให้เรียกให้ถูกต้องตรงกันว่า เยื่อเคย และ น้ำเคย แม้ชาวบ้านจะยังคงคุ้นปากกับคำเดิม แต่อิทธิพลของประกาศฉบับนี้ก็ส่งผลต่อตำราอาหารชาววังยุคต่อมาอย่าง ตำราแม่ครัวหัวป่าก์ (พ.ศ. 2451) ที่ระบุให้ใช้เยื่อเคยดีและน้ำเคยดี ควบคู่ไปกับน้ำปลาดี รวมถึง น้ำปลาญี่ปุ่น ซึ่งหมายถึงโชยุ ซอสถั่วเหลือง หรือน้ำปลาสูตรพิเศษที่นำเข้ามากับเรือสินค้าจากญี่ปุ่นในสมัยนั้น
ภูมิปัญญาความเค็มและรสอูมามิในแต่ละภูมิภาค
ในยุคที่น้ำปลาทะเลยังเป็นของหายากในพื้นที่ตอนในของประเทศ คนสยามแต่ละท้องถิ่นต่างพึ่งพาทรัพยากรใกล้ตัวเพื่อปรุงรสเค็มและเพิ่มความนัวในหม้อแกง
เกลือสมุทรและเกลือสินเธาว์: เกลือคือหัวใจความเค็มของครัวสยามทุกชนชั้น ชาวภาคกลางและหัวเมืองชายทะเลใช้ เกลือสมุทร จากนาเกลือแถบเพชรบุรีและสมุทรสงคราม ขณะที่ชาวภาคเหนือและภาคอีสานต้ม เกลือสินเธาว์ จากบ่อเกลือใต้ดิน เช่น บ่อเกลือเมืองน่าน อำเภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก และริมน้ำเหือง จังหวัดเลย
กะปิและปลาร้า: ชาวบ้านเติมรสอูมามิลงในพริกแกงและหม้อต้มแกงด้วยกะปิและปลาร้า ดังที่จดหมายเหตุของ ซีมง เดอ ลา ลูแบร์ ราชทูตฝรั่งเศสสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช บันทึกว่าราชสำนักอยุธยาได้จัดหาปลาร้าเป็นเสบียงพระราชทานแก่คณะทูต ซึ่งแม้ชาวตะวันตกจะไม่คุ้นชินกับกลิ่นในตอนแรก แต่เมื่อปรุงสุกแล้วกลับมีรสชาติยอดเยี่ยม
น้ำผักกระทอน (น้ำผักสะท้อน): ชาวบ้านในพื้นที่หุบเขาห่างไกลทะเล แถบรอยต่อจังหวัดเลย พิษณุโลก และเพชรบูรณ์ คิดค้นเครื่องปรุงรสเค็มจากใบของต้นกระทอน นำมาตำหมักแช่น้ำไว้ 3 คืน แล้วกรองน้ำมาเคี่ยวรวมกับเกลือสินเธาว์จนงวดเป็นสีน้ำตาลเข้ม ได้น้ำปรุงรสเค็มกลมกล่อมหอมกลิ่นสมุนไพรไว้ใส่แจ่วและส้มตำ จนมีคำกล่าวขานว่าอร่อยจน "น้ำปลาหลีก ปลาร้าถอย"
น้ำปลาสร้อย: ชาวบ้านริมแม่น้ำสายใหญ่ในภาคกลางและภาคเหนือตอนล่าง เช่น สุโขทัย และอำเภอสรรพยา จังหวัดชัยนาท อาศัยช่วงปลายฤดูฝนที่น้ำหลากเริ่มลดระดับใน "ฤดูปลาขึ้น" ดักจับฝูงปลาสร้อยตัวเล็กมาคลุกเกลือเม็ด (ปลา 5 ส่วน ต่อเกลือ 3 ส่วน) อัดลงโอ่งดินเผาพร้อมเปลือกสับปะรด หมักตากแดดไว้นานราว 1 ปี ก่อนนำมาต้มกรองเป็นน้ำปลาสีเหลืองทองเก็บไว้กินตลอดปี
จุดเปลี่ยนสู่ยุคน้ำปลาขวดทั่วประเทศ
จุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้น้ำปลาจากปลาทะเลก้าวขึ้นมาครองตำแหน่งเครื่องปรุงรสอันดับหนึ่งในครัวไทย เกิดขึ้นในช่วงพุทธทศวรรษที่ 2460 เมื่อชาวจีนแต้จิ๋วซึ่งยกย่องน้ำปลา (หื่อลั่ว) ให้เป็นหนึ่งในสามรัตนะแห่งอาหารแต้จิ๋ว ได้นำความเชี่ยวชาญด้านการหมักปลาทะเลอย่างปลากะตักและปลาทูเข้ามาขยายกิจการเป็นโรงงานขนาดใหญ่ โดยในปี พ.ศ. 2462 นายไล่เจี๊ยง แซ่ตั้ง ได้ก่อตั้งโรงงานน้ำปลาทั่งซังฮะ (ผู้ผลิตน้ำปลาตราทิพรส) และสร้างบ่อหมักน้ำปลาขนาดใหญ่ขึ้นที่จังหวัดชลบุรี ก่อนที่อุตสาหกรรมน้ำปลาจะขยายตัวไปทั่วภาคตะวันออกและกรุงเทพมหานครหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 น้ำปลาแท้บรรจุขวดแก้วที่มีราคาประหยัดและหาซื้อง่ายจึงกระจายสู่ตลาดทั่วประเทศ กลายเป็นเครื่องปรุงสามัญประจำบ้านที่ผสานรสชาติอาหารไทยให้กลมกล่อมลงตัว
การเดินทางของความเค็มในครัวสยามจากอดีตสู่ปัจจุบัน สะท้อนให้เห็นทั้งวิวัฒนาการทางประวัติศาสตร์ การแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรม และภูมิปัญญาการปรับตัวเข้ากับธรรมชาติของผู้คนในแต่ละท้องถิ่น จากเกลือเม็ด กะปิ ปลาร้า น้ำผักกระทอน และน้ำปลาสร้อยพื้นบ้าน มาสู่บ่อหมักน้ำปลาทะเลริมฝั่งอ่าวไทย ทั้งหมดล้วนหลอมรวมเป็นรากฐานรสชาติอันเป็นเอกลักษณ์ ที่ทำให้น้ำปลาและถ้วยพริกน้ำปลาเล็กๆ กลายเป็นส่วนหนึ่งที่ขาดไม่ได้บนโต๊ะอาหารของคนไทยมาจนทุกวันนี้
เขียนโดย davin
หวยลาววันนี้ 18 พฤศจิกายน 2569 เปิดแนวทางเลขเด่น 5-6 ส่องชุด 2 ตัว 3 ตัว พร้อมเลขน่าจับตา
สลากสัญจรจังหวัดตาก งวด 1 ธ.ค. 69 เปิดข้อมูลตัวเลขหลายด้าน ส่องเลขเด่นจากข้อมูลจังหวัดและผู้ว่าฯ
เเนวทางเลขสัญจร อ.ไม้เอก นาคา 1 ธันวาคม 2569
อุทยานแห่งชาติไซออน (Zion National Park) สหรัฐอเมริกา
ส่องก่อนใคร ปฏิทินจีนกับเลขปฏิทิน งวด 1 ธันวาคม 2569 นี้
แม่ค้ากุมขมับ ลูกค้ายื่นแบงก์ 20 ครึ่งใบ + แบงก์ 50 ครึ่งใบ ซื้อของ 15 บาท
ชีวิตของแม่นมฮ่องเต้
ตำนานเจ้าหญิงแห่งดอยนางนอน จังหวัดเชียงราย
เกือบเข้าซังเต! “ทนายตั้ม” ได้ประกันตัว เตรียมเปิดใจคืนนี้ 20.00 น.
หนังไทยเรื่องแรก ที่ทำรายได้ทะลุ 1 พันล้านบาทในต่างประเทศ
ทำไมช้างจึงเหยียบไข่ไม่แตก? ความมหัศจรรย์ของฝ่าเท้าช้างที่ธรรมชาติออกแบบมาอย่างน่าทึ่ง
10 ประเทศที่ใหญ่ที่สุดในโลกตามพื้นที่ รัสเซียใหญ่กว่าไทยกว่า 33 เท่า
ย้อนรอย "สเต๊กเนื้อวาฬ" เมนูรักชาติในสงครามโลกที่ชาวอเมริกันปฏิเสธ ก่อนพลิกโฉมสู่ตำนานอนุรักษ์ระดับโลก
ประวัติศาสตร์เอสการ์โก — อาหารหรูที่คนส่วนใหญ่ทั่วโลกไม่กล้าแตะต้อง
เปิดตำนาน "ซุป" เมนูที่เก่าแก่ที่สุดในโลก ที่เปลี่ยนวิวัฒนาการมนุษย์และให้กำเนิดร้านอาหารแห่งแรก
“ซูชิคำละ 10 บาท” แซลมอนมาไกลจากนอร์เวย์ ร้านเอากำไรจากไหน?



