ย้อนรอยสถานีโทรเลขแรกของสยาม เมื่อสายไฟฟ้าใหม่ทำให้คนกลัวฟ้าและโยงถึงโลกวิญญาณ

สายเส้นเดียว แต่เปลี่ยนความหมายของ “ระยะทาง” ไปทั้งประเทศ

ก่อนจะกลัวผี ต้องแยกข้อเท็จจริงก่อนนิดหนึ่ง

เรื่องโทรเลขยุคแรกของสยามมีจุดที่ชอบเล่าปนกันอยู่สองอย่าง คือ “เครื่องโทรเลขเครื่องแรก” กับ “ทางสายโทรเลขสายแรก” เครื่องเทเลกราฟเคยถูกนำเข้ามาถวายในสมัยรัชกาลที่ 4 ตั้งแต่ พ.ศ. 2404 แต่เครือข่ายที่ใช้งานจริงของรัฐเกิดชัดเจนในรัชกาลที่ 5 โดย พ.ศ. 2418 มีการสร้างทางสายระหว่างกรุงเทพฯ กับสมุทรปราการ ภายใต้การดูแลของฝ่ายกลาโหม จุดประสงค์สำคัญคือส่งข่าวราชการและรายงานความเคลื่อนไหวบริเวณปากน้ำให้ถึงพระนครเร็วกว่าเรือหรือคนส่งสาร

บริเวณสมุทรปราการจึงสำคัญมาก เพราะปากแม่น้ำเจ้าพระยาเป็นประตูทางทะเลสู่กรุงเทพฯ ข้อมูลเรื่องเรือเข้าออกหรือเหตุผิดปกติสามารถกลายเป็นเรื่องความมั่นคงได้ทันที มีข้อมูลประวัติเมืองระบุถึงการใช้พระที่นั่งสุขไสยาสน์เป็นที่ทำการด้านไปรษณีย์และโทรเลขของเมืองสมุทรปราการในยุคแรกด้วย

ก่อนหน้านั้นก็มีเอกชนต่างชาติยื่นข้อเสนอขอสร้างสายโทรเลขผ่านสยามแล้ว เอกสารร่วมสมัยใน พ.ศ. 2409 พูดถึงข้อเสนอวางสายจากปากน้ำเข้ากรุงเทพฯ แปลว่าแนวคิดนี้ไม่ได้โผล่มาแบบปุบปับ สยามกำลังเผชิญแรงผลักจากโลกที่เครือข่ายโทรเลขแผ่ไปตามเมืองท่าและดินแดนรอบข้าง

สิ่งที่ประหลาดสำหรับคนยุคนั้นไม่ใช่แค่ความเร็ว แต่คือ “ข่าวสาร” เดินทางได้โดยไม่ต้องมีคนถือมันไปด้วย

ลองนึกสภาพสังคมที่คุ้นกับม้า เรือ หนังสือราชการ และคนเดินสาร แล้วจู่ๆ มีเสาเรียงต่อกันออกไปนอกเมือง มีลวดโลหะพาดอยู่เหนือหัว จากนั้นข้อความอีกฝั่งกลับถอดออกมาเป็นตัวอักษรจากจังหวะสัญญาณได้อย่างรวดเร็ว เทคโนโลยีไฟฟ้าในศตวรรษที่ 19 ยังใหม่มากสำหรับคนทั่วไปแทบทุกประเทศ ไม่ได้ใหม่เฉพาะสยาม

แล้วเรื่อง “สายโทรเลขดึงดูดวิญญาณ” มีจริงแค่ไหน

ตรงนี้ต้องระวัง เพราะข้อมูลที่ตรวจสอบได้ยังไม่พอจะยืนยันว่า คนสยามโดยทั่วไปเคยเชื่อว่าสายโทรเลขดึงดูดวิญญาณ หรือมองสถานีโทรเลขเป็นแหล่งผีสิง ถ้าพูดว่าเป็นความเชื่อร่วมของคนไทยยุคนั้นทั้งหมด จะเกินข้อเท็จจริงไปไกล

แต่ความเชื่อมโยงระหว่างเทคโนโลยีสื่อสารกับโลกวิญญาณมีอยู่จริงในวัฒนธรรมตะวันตกช่วงศตวรรษที่ 19 ซึ่งเป็นช่วงเดียวกับที่ลัทธิวิญญาณนิยมกำลังเฟื่อง คนบางกลุ่มใช้ภาพเปรียบว่าการติดต่อคนตายคล้ายการส่งโทรเลข ถึงขั้นมีถ้อยคำและภาพแนว “โทรเลขวิญญาณ” เพื่ออธิบายการรับข้อความจากสิ่งที่มองไม่เห็น

เหตุผลก็พอเข้าใจได้ โทรเลขทำสิ่งที่ในสายตาคนสมัยนั้นแทบเหมือนเวทมนตร์ คนอยู่ห่างกันหลายสิบหรือหลายร้อยกิโลเมตรสามารถส่งสัญญาณผ่านลวดเส้นบางๆ ได้ เมื่อความรู้เรื่องไฟฟ้ายังไม่แพร่หลาย เส้นแบ่งระหว่างวิทยาศาสตร์ใหม่กับคำอธิบายเหนือธรรมชาติจึงพร่ามัวกว่ายุคนี้มาก

ส่วนความกลัวฟ้าผ่า มีฐานทางกายภาพจริง

สายโทรเลขยุคแรกเป็นตัวนำโลหะยาวหลายกิโลเมตร แขวนอยู่กลางแจ้ง ถ้ามีพายุฟ้าคะนอง ฟ้าผ่าที่สายโดยตรงหรือฟ้าผ่าใกล้เคียงสามารถทำให้เกิดแรงดันสูงในระบบ กระแสอาจเดินทางมาตามสายจนสร้างความเสียหายต่อเครื่องมือหรือเป็นอันตรายต่อผู้ปฏิบัติงานได้ ระบบโทรเลขจึงต้องพัฒนาอุปกรณ์ป้องกันฟ้าผ่า การต่อลงดิน และวิธีแยกวงจรเพื่อระบายพลังงานลงสู่พื้นดิน

สายโทรเลขไม่ได้มีอำนาจลึกลับเรียกฟ้า แต่โครงข่ายโลหะยาวกลางแจ้งสามารถรับผลจากฟ้าผ่าได้จริง

นี่แหละที่ทำให้ข่าวลือมีเชื้อไฟอย่างดี สมมติหมู่บ้านหนึ่งเพิ่งมีเสาโทรเลขตั้งขึ้น แล้วไม่นานเกิดพายุจนเครื่องมือเสียหรือมีประกายไฟ คนที่ยังไม่รู้เรื่องแรงดันไฟฟ้าเหนี่ยวนำย่อมมีคำอธิบายได้สารพัด ตั้งแต่เสาเรียกฟ้า ไปจนถึงพลังบางอย่างวิ่งอยู่ในสาย เพียงแต่การคาดเดาว่าคนสยามนำไปผูกกับวิญญาณโดยตรงต้องมีหลักฐานรองรับเป็นกรณีๆ ไป

โทรเลขสายแรกไม่ได้สร้างไว้ให้ทุกคนส่งหากัน

ช่วงแรกเครือข่ายกรุงเทพฯ–สมุทรปราการเน้นงานราชการและความมั่นคงเป็นหลัก ปากน้ำเป็นจุดยุทธศาสตร์ ข่าวจากชายฝั่งจึงต้องถึงส่วนกลางให้เร็วที่สุด โทรเลขทำให้รัฐรับรู้เหตุการณ์ในพื้นที่ห่างออกไปโดยไม่ต้องรอเรือแล่นทวนน้ำกลับพระนคร

พอถึง พ.ศ. 2426 กิจการโทรเลขจึงขยับเข้าสู่บริการประชาชนมากขึ้น มีการจัดตั้งกรมโทรเลขและเปิดบริการสาธารณะ ค่าบริการคิดตามจำนวนคำ ผลข้างเคียงน่ารักๆ คือภาษาของโทรเลขต้องสั้น ตรง และตัดคำที่ไม่จำเป็น เพราะยิ่งพิมพ์ยาวก็ยิ่งเสียเงิน

• พ.ศ. 2404 มีการนำเครื่องเทเลกราฟเข้ามาถวายในสมัยรัชกาลที่ 4

• พ.ศ. 2409 มีข้อเสนอจากต่างชาติเรื่องการวางสายโทรเลขเข้ากรุงเทพฯ

• พ.ศ. 2418 สยามสร้างทางสายโทรเลขกรุงเทพฯ–สมุทรปราการสำหรับงานราชการ

• พ.ศ. 2426 กิจการโทรเลขเข้าสู่ระบบบริการประชาชนอย่างเป็นทางการมากขึ้น

ภาพที่น่าสนใจกว่าตำนานคนยืนกลัวผีใต้เสาโทรเลข คือช่วงเวลาที่สังคมต้องเรียนรู้แนวคิดใหม่สุดขั้วว่า “ข้อความ” สามารถแยกจากคนส่ง แล้ววิ่งไปตามสายด้วยไฟฟ้าได้ ความพิศวง ความกลัวฟ้าผ่า ข่าวลือ และเรื่องเหนือธรรมชาติจึงมีพื้นที่เกิดพร้อมกันได้ เพียงแต่เรื่องไหนเป็นเหตุการณ์ที่มีหลักฐานในสยาม เรื่องไหนเป็นบรรยากาศร่วมของโลกศตวรรษที่ 19 ต้องไม่จับมารวมกันจนกลายเป็นประวัติศาสตร์ที่ไม่เคยเกิดขึ้นจริง