ทำไมหลังถึงจุดสุดยอดแล้วอารมณ์ดิ่ง ภาวะเศร้าหลังมีเพศสัมพันธ์ที่เกิดได้แม้ทุกอย่างดี

เมื่อความสุขพุ่งสุด แล้วอารมณ์กลับตกฮวบ

บางคนก่อนถึงจุดสุดยอดอารมณ์กำลังดีมาก แต่ไม่กี่วินาทีหลังจากนั้นกลับเงียบลงทันที ไม่อยากคุย รู้สึกว่างเปล่า หงุดหงิด หรือบางครั้งน้ำตาไหลทั้งที่กิจกรรมทางเพศเมื่อครู่ก็สมัครใจและน่าพอใจดี

อาการแบบนี้มีชื่อทางวิชาการว่า ภาวะอารมณ์หม่นหลังมีเพศสัมพันธ์ อาจแสดงออกเป็นความเศร้า วิตกกังวล หงุดหงิด กระสับกระส่าย หรือความรู้สึกด้านชาแปลกๆ หลังจบกิจกรรมทางเพศ และไม่ได้หมายความโดยอัตโนมัติว่าไม่รักอีกฝ่ายหรือเซ็กซ์ครั้งนั้นมีปัญหา

จุดที่ชวนสับสนคือ ความนิ่งหลังถึงจุดสุดยอด กับภาวะอารมณ์ดิ่ง ไม่ใช่เรื่องเดียวกัน

หลังถึงจุดสุดยอด ร่างกายเข้าสู่ช่วงที่นักสรีรวิทยาเรียกว่า ระยะคืนสู่ภาวะปกติ ความตื่นตัวทางเพศลดลง การไหลเวียนเลือดและความตึงตัวของอวัยวะต่างๆ ค่อยๆ กลับสู่ระดับเดิม โดยเฉพาะในคนที่มีอวัยวะเพศชายมักมีช่วงพักฟื้นทางเพศ ซึ่งช่วงหนึ่งอาจตอบสนองต่อการกระตุ้นได้ยากกว่าเดิม จึงเกิดภาพคุ้นๆ ว่าเมื่อครู่ยังตื่นเต้นเต็มที่ ผ่านไปไม่กี่นาทีกลับอยากนอนเฉยๆ

สมองไม่ได้มีปุ่มสวิตช์อารมณ์เพียงปุ่มเดียว

ระหว่างความต้องการทางเพศ การกระตุ้น และจุดสุดยอด สมองใช้ระบบรางวัลและสารสื่อประสาทหลายชุดร่วมกัน ทั้งโดพามีน ออกซิโทซิน ระบบโอปิออยด์ เซโรโทนิน ตลอดจนวงจรประสาทอัตโนมัติ หลังจุดสุดยอดสมดุลของระบบเหล่านี้เปลี่ยนอย่างรวดเร็ว การกระตุ้นที่เคยมีความหมายมหาศาลเมื่อไม่กี่วินาทีก่อนจึงอาจหมดแรงดึงดูดอย่างรวดเร็วมาก

มีฮอร์โมนตัวหนึ่งที่ถูกพูดถึงบ่อยคือ โพรแลกติน งานทดลองในมนุษย์พบว่าระดับโพรแลกตินเพิ่มขึ้นหลังจุดสุดยอด และมีสมมติฐานว่าการเพิ่มขึ้นนี้เกี่ยวข้องกับความอิ่มตัวทางเพศและการลดความตื่นตัวหลังเสร็จกิจ แต่ตรงนี้ต้องระวังคำอธิบายแบบง่ายเกินไป เพราะหลักฐานยังไม่ได้พิสูจน์ว่าโพรแลกตินคือสาเหตุโดยตรงของความเศร้าหลังมีเพศสัมพันธ์

ออกซิโทซินเองก็เพิ่มขึ้นระหว่างการกระตุ้นและบริเวณช่วงจุดสุดยอด ซึ่งเกี่ยวข้องกับความผูกพันและการตอบสนองทางสังคมหลายรูปแบบ เพราะฉะนั้นภาพจริงไม่ใช่สูตรว่า โดพามีนตก แล้วโพรแลกตินขึ้น จึงเศร้า แบบเส้นตรง แต่เป็นการเปลี่ยนผ่านของระบบประสาท ฮอร์โมน และสภาพจิตใจหลายด้านพร้อมกัน

แล้วทำไมบางคนแค่นิ่ง แต่บางคนดิ่งหนัก?

งานวิจัยพบความสัมพันธ์ระหว่างภาวะนี้กับความทุกข์ทางจิตใจในช่วงนั้น ปัญหาการทำงานทางเพศ และในบางกลุ่มมีความสัมพันธ์กับประสบการณ์ทางเพศที่กระทบกระเทือนในอดีต แต่ไม่ได้หมายความว่าคนที่เกิดอาการต้องเคยมีบาดแผลทางใจเสมอไป หลายคนไม่มีสาเหตุชัดเจนเลย

ความรู้สึกหลังเซ็กซ์ยังถูกกระทบจากบริบทอีกเพียบ เช่น ความปลอดภัยทางใจ ความสัมพันธ์กับคู่ ความรู้สึกผิดเกี่ยวกับเรื่องเพศ ภาพลักษณ์ร่างกาย ความเครียดสะสม หรือความคาดหวังที่มีต่อกิจกรรมครั้งนั้น พอช่วงตื่นตัวสูงผ่านไป ความคิดที่ถูกเบียดออกไปชั่วคราวอาจกลับมาอยู่ด้านหน้าอีกครั้ง จึงรู้สึกราวกับอารมณ์เปลี่ยนทันที

ผู้ชายก็เกิดได้ ไม่ได้เป็นเรื่องเฉพาะผู้หญิง

การศึกษาผู้ชายกว่า 1,200 คนพบว่าประมาณ 41% เคยมีอาการเข้าข่ายอย่างน้อยครั้งหนึ่งในชีวิต ขณะที่ประมาณ 3–4% รายงานว่าเกิดเป็นประจำ ส่วนการศึกษาผู้หญิงก่อนหน้านั้นพบว่าประมาณ 46% เคยมีอาการลักษณะนี้อย่างน้อยหนึ่งครั้ง ตัวเลขเหล่านี้ไม่ได้แปลว่าเกือบครึ่งของประชากรมีโรค เพราะเกณฑ์ในงานวิจัยรวมคนที่เคยเกิดเพียงครั้งเดียวด้วย

งานวิจัยใหม่กว่านั้นยังพบว่าอาการหลังจบกิจกรรมทางเพศไม่ได้จำกัดเฉพาะการมีเพศสัมพันธ์กับคู่เท่านั้น สามารถพบหลังการช่วยตัวเองหรือบริบททางเพศแบบอื่นได้ด้วย ยิ่งทำให้คำอธิบายว่าเกิดจากความสัมพันธ์ไม่ดีเพียงอย่างเดียวดูไม่พอ

• นิ่ง ง่วง หมดความอยากทันที อาจเป็นการเปลี่ยนเข้าสู่ระยะพักฟื้นตามปกติ

• เศร้า ว่างเปล่า หงุดหงิด หรือร้องไห้โดยไม่มีเหตุชัดเจน อาจเข้าลักษณะภาวะอารมณ์หม่นหลังมีเพศสัมพันธ์

• การหลั่งกับจุดสุดยอดไม่ใช่สิ่งเดียวกันเสมอ แม้ในชีวิตประจำวันมักเกิดใกล้กันก็ตาม จึงไม่ควรอธิบายปรากฏการณ์ทั้งหมดด้วยคำว่า หลังหลั่ง เพียงอย่างเดียว

ถ้าเกิดนานๆ ครั้งแล้วหายไปเองในเวลาไม่นาน โดยไม่ได้สร้างความทุกข์มาก มักไม่จำเป็นต้องตีความว่าเป็นความผิดปกติ แต่ถ้าเกิดแทบทุกครั้ง รุนแรงขึ้นเรื่อยๆ ทำให้หลีกเลี่ยงกิจกรรมทางเพศ กระทบความสัมพันธ์ หรือมีอาการซึมเศร้าและวิตกกังวลต่อเนื่องนอกช่วงหลังมีเพศสัมพันธ์ การคุยกับแพทย์หรือนักวิชาชีพด้านสุขภาพจิตจะช่วยแยกได้ว่ามีเรื่องอื่นซ้อนอยู่หรือไม่

สิ่งที่น่าสนใจที่สุดคือ จุดสุดยอดไม่ได้รับประกันว่าอารมณ์หลังจากนั้นต้องมีความสุข สมองสามารถประเมินกิจกรรมเมื่อครู่ว่าให้รางวัลสูงมาก แล้วไม่กี่อึดใจถัดมาก็เข้าสู่สภาวะสงบ เฉย หรือหม่นได้ เพราะระบบความตื่นตัวกับระบบอารมณ์ไม่ได้เดินขึ้นลงเป็นเส้นเดียวกันนั่นเอง