ยกเลิกแบงก์พันรุ่นเก่า เพื่อบีบเงินเทาเข้าระบบ ได้จริง หรือแค่ย้ายปัญหาไปทางอื่นกันแน่

ประเด็นยกเลิกแบงก์พันรุ่นเก่าฟังครั้งแรกแล้วดูเหมือนเป็นหมัดตรงใส่เงินสีเทา เพราะคนที่เก็บเงินสดจำนวนมากเอาไว้ในตู้เซฟ บ้าน โกดัง หรือสถานที่ซ่อนต่าง ๆ จะเจอปัญหาทันที ถ้ามีประกาศว่าเงินรุ่นเดิมต้องนำมาแลกภายในเวลาที่กำหนด เงินที่เคยนอนนิ่งโดยไม่ผ่านระบบธนาคารก็ต้องขยับตัว

แต่จุดสำคัญที่ต้องแยกให้ออกก่อนคือ ณ ตอนนี้ยังไม่ใช่การประกาศจากธนาคารแห่งประเทศไทยว่าจะยกเลิกธนบัตร 1,000 บาทรุ่นเก่า แนวคิดลักษณะนี้ถูกเสนอและถกเถียงในสังคมมาหลายรอบ รวมถึงข้อเสนอทางการเมืองที่เคยพูดถึงการยกเลิกธนบัตร 500 และ 1,000 บาทเพื่อสกัดเงินทุจริต เงินจากพนันออนไลน์ สแกมเมอร์ และธุรกิจผิดกฎหมาย

ธนาคารแห่งประเทศไทยยังเผยแพร่ข้อมูลธนบัตร 1,000 บาทที่ใช้อยู่ในระบบตามปกติ และเคยชี้แจงตอนออกธนบัตรแบบ 17 ว่า ธนบัตรแบบก่อนหน้านั้นยังใช้ชำระหนี้ได้ตามกฎหมาย ไม่ได้ถูกยกเลิกเพียงเพราะมีธนบัตรแบบใหม่ออกมา เพราะฉะนั้นใครมีแบงก์พันแบบเก่าอยู่ในกระเป๋า ไม่ได้แปลว่าต้องรีบวิ่งไปธนาคารจากข่าวหรือคลิปที่พูดถึงข้อเสนอนี้

ทีนี้ลองมองกลไกของแนวคิดนี้แบบง่าย ๆ สมมุติมีการเปลี่ยนธนบัตรจริง โดยกำหนดว่าแบงก์พันรุ่นหนึ่งจะหมดสถานะในอนาคต และเปิดช่วงเวลาให้นำมาแลกหรือฝากเข้าบัญชี คนที่ถือเงินสดไม่กี่พันหรือไม่กี่หมื่นแทบไม่มีอะไรซับซ้อน แต่คนที่เก็บเงินสดจำนวนมหาศาลจะต้องหาวิธีนำเงินเข้าสู่จุดแลกเปลี่ยน เมื่อเงินก้อนใหญ่เคลื่อนผ่านสถาบันการเงิน โอกาสที่เส้นทางเงินจะทิ้งร่องรอยก็เพิ่มขึ้น

นี่คือเสน่ห์ของมาตรการแบบนี้ มันทำให้ทรัพย์สินที่เดิมซ่อนง่ายเกิดวันหมดอายุทางปฏิบัติขึ้นมา เงินสดหนึ่งร้อยล้านบาทเก็บเงียบ ๆ ได้ แต่ถ้าธนบัตรชุดนั้นกำลังจะใช้ไม่ได้ เงินก้อนนั้นจะนิ่งต่อไม่ได้แล้ว

ประเทศที่มักถูกยกมาเป็นตัวอย่างคืออินเดีย วันที่ 8 พฤศจิกายน 2016 รัฐบาลอินเดียประกาศถอนสถานะเงินที่ชำระหนี้ได้ตามกฎหมายของธนบัตร 500 และ 1,000 รูปีรุ่นเดิม โดยให้ประชาชนนำเงินเข้าสู่ระบบธนาคารหรือแลกตามเงื่อนไข เหตุผลที่ประกาศในเวลานั้นรวมถึงการจัดการเงินปลอม เงินดำที่ซ่อนเป็นเงินสด และเงินที่เกี่ยวข้องกับกิจกรรมผิดกฎหมาย

ผลข้างเคียงก็หนักพอสมควร กองทุนการเงินระหว่างประเทศเคยระบุว่าปัญหาขาดแคลนเงินสดหลังมาตรการดังกล่าวกระทบการบริโภคและกิจกรรมธุรกิจช่วงหนึ่ง นี่เป็นบทเรียนชัด ๆ ว่าการทำให้ธนบัตรจำนวนมากออกจากระบบอย่างรวดเร็วไม่ได้กระทบเฉพาะเจ้าของเงินผิดกฎหมาย ร้านเล็ก คนรับจ้างรายวัน ผู้สูงอายุ และพื้นที่ที่พึ่งเงินสดก็โดนแรงกระแทกพร้อมกันได้

อีกปัญหาคือเงินเทาไม่ได้มีชีวิตอยู่เฉพาะในรูปธนบัตรพัน ถ้ารู้ล่วงหน้าว่าจะเปลี่ยนธนบัตร เงินสามารถถูกย้ายไปเป็นทอง ทรัพย์สินมีค่า ที่ดิน สินค้าราคาแพง บัญชีบุคคลอื่น บริษัทที่ตั้งขึ้นมารองรับธุรกรรม หรือระบบการเงินรูปแบบอื่นได้ นักวิชาการที่ Thai PBS Verify สัมภาษณ์จึงตั้งข้อสังเกตคล้ายกันว่า การตัดธนบัตรใบใหญ่ออกจากระบบไม่ได้แก้ต้นตอคอร์รัปชัน เพราะช่องทางจ่ายผลประโยชน์สามารถเปลี่ยนรูปได้

ตรงนี้ทำให้แนวคิด เปลี่ยนรุ่น มากกว่า เลิกชนิดราคา ดูน่าสนใจอีกแบบ คือยังมีธนบัตร 1,000 บาทให้ประชาชนใช้ แต่กำหนดให้ธนบัตรรุ่นเก่าต้องถูกนำมาแลกเป็นรุ่นใหม่ภายในช่วงเวลาหนึ่ง ผลที่ต้องการคือบังคับให้เงินสดก้อนเก่าปรากฏตัว โดยไม่ทำลายประโยชน์ของธนบัตรมูลค่าสูงสำหรับคนทั่วไป

ถึงกระนั้นก็ไม่ใช่เครื่องจับเงินเทาที่แยกขาวดำได้อัตโนมัติ คนถือเงินสดจำนวนมากไม่ได้แปลว่าทำผิดกฎหมายเสมอ เจ้าของกิจการที่รับเงินสด ผู้ค้าต่างจังหวัด คนที่เก็บเงินนอกธนาคารมานาน หรือผู้สูงอายุบางกลุ่มอาจถือเงินสดจำนวนไม่น้อยด้วยเหตุผลปกติ หากออกแบบกติกาไม่ดี ภาระการพิสูจน์ที่มาของเงินอาจไปตกกับคนสุจริตแทน

ส่วนเงินผิดกฎหมายที่วางระบบไว้ดีอาจถูกกระจายออกเป็นหลายก้อนก่อนถึงวันแลก ใช้บุคคลอื่นถือแทน หรือเปลี่ยนเป็นทรัพย์สินชนิดอื่น มาตรการเปลี่ยนธนบัตรจึงมีพลังมากที่สุดตอนที่เกิดแบบไม่เปิดช่องให้เตรียมตัวนาน แต่ยิ่งประกาศฉับพลัน ความเสียหายต่อคนทั่วไปก็ยิ่งสูง กลายเป็นโจทย์ที่สองด้านดึงกันคนละทาง

ถ้าจะเล่นงานทุนเทาให้ถึงราก สิ่งที่หนักกว่าการเปลี่ยนสีหรือเปลี่ยนหน้าธนบัตรคือการตามเส้นทางทรัพย์สิน ตรวจบริษัทบังหน้า ตรวจการจัดซื้อจัดจ้าง เชื่อมข้อมูลธุรกรรมผิดปกติ บังคับใช้กฎหมายฟอกเงิน และทำให้การรับสินบนมีโอกาสถูกตรวจพบสูงขึ้น เพราะต่อให้ไม่มีแบงก์พัน คนที่ต้องการจ่ายเงินใต้โต๊ะก็ยังหาของอย่างอื่นมาแทนเงินสดได้

อีกเรื่องที่มักถูกปนกันคือธนบัตรพอลิเมอร์ ปัจจุบันธนาคารแห่งประเทศไทยระบุว่าอยู่ระหว่างศึกษาความเป็นไปได้ของธนบัตรพอลิเมอร์ชนิดราคา 500 และ 1,000 บาท เรื่องนี้เป็นประเด็นวัสดุ ความทนทาน การปลอมแปลง และการบริหารธนบัตร ไม่ได้หมายความว่ากำลังมีแผนล้างแบงก์พันเก่าเพื่อไล่จับเงินเทา

เพราะฉะนั้นประโยค ยกเลิกแบงก์พันรุ่นเก่า ดัดหลังทุนเทา มีหลักคิดที่พอฟังขึ้นตรงการบังคับให้เงินสดที่ซ่อนอยู่ต้องเคลื่อนไหว แต่จะสำเร็จแค่ไหนขึ้นอยู่กับรายละเอียดทั้งหมด ตั้งแต่ระยะเวลาแลก วิธีคัดกรองเงินจำนวนมาก การคุ้มครองคนใช้เงินสดตามปกติ ไปจนถึงความสามารถของรัฐในการตามต่อว่าเงินที่โผล่เข้าสู่ระบบมาจากไหน ถ้าเปลี่ยนธนบัตรแล้วไม่มีการตรวจสอบต่อ เงินสีเทาก็อาจแค่เปลี่ยนจากกระดาษชุดเก่าไปอยู่ในที่ซ่อนแบบใหม่เท่านั้น