ถ้ามนุษย์เข้าสู่ยุคสุดท้าย คนรุ่นท้ายของโลกจะต้องเจอกับอะไรบ้าง

ลองนึกภาพโลกที่ยังมีตึก ถนน เขื่อน โรงไฟฟ้า ดาวเทียม และคลังข้อมูลมหาศาลอยู่ครบ แต่จำนวนมนุษย์ค่อยๆ ลดลงจนเหลือเพียงกลุ่มเล็กๆ กระจายอยู่ตามพื้นที่ที่ยังอาศัยได้ ภาพแบบนี้มักถูกเรียกเล่นๆ ว่า 'มนุษย์ยุคสุดท้าย' ฟังดูเหมือนนิยายวิทยาศาสตร์ แต่คำถามว่ามนุษย์จะสูญพันธุ์ได้หรือไม่ เป็นเรื่องที่นักวิทยาศาสตร์ นักประชากรศาสตร์ และนักศึกษาความเสี่ยงระดับโลกพูดถึงกันจริง

ประเด็นแรกที่ต้องแยกก่อนคือ 'อารยธรรมล่มสลาย' กับ 'มนุษย์สูญพันธุ์' ไม่ใช่เรื่องเดียวกัน เมืองใหญ่พัง ระบบเศรษฐกิจหยุด หรือประชากรลดลงหลายพันล้านคน ก็ยังอาจมีมนุษย์บางกลุ่มอยู่รอดได้ การจะทำให้ Homo sapiens หายไปทั้งหมดต้องรุนแรงกว่านั้นมาก เพราะมนุษย์กระจายอยู่แทบทุกทวีป ปรับตัวกับสภาพแวดล้อมได้หลากหลาย และมีเทคโนโลยีช่วยเรื่องอาหาร น้ำ ที่พัก และการแพทย์

ถ้าวันหนึ่งประชากรลดจนเหลือน้อยจริง ปัญหาแรกอาจไม่ใช่การหาอาหารแบบในหนัง แต่เป็นการรักษา 'ระบบ' ต่างหาก โรงไฟฟ้าต้องมีคนดูแล โรงกลั่นน้ำมันต้องมีช่าง ระบบผลิตยาใช้องค์ความรู้จากคนหลายสาขา เครือข่ายอินเทอร์เน็ตมีศูนย์ข้อมูล สายเคเบิล และสถานีไฟฟ้าที่ต้องบำรุง เมื่อจำนวนคนลดลงถึงจุดหนึ่ง ของที่ยังตั้งอยู่ตรงหน้าอาจใช้งานไม่ได้เพราะไม่มีใครรู้วิธีซ่อม

ลองให้เมืองหนึ่งเหลือประชากรเพียงไม่กี่พันคน ต่อให้มีซูเปอร์มาร์เก็ตเต็มเมือง อาหารสดก็อยู่ได้ไม่นาน ระบบขนส่งหยุด โรงงานไม่ผลิตอะไหล่ ปั๊มน้ำบางแห่งดับเพราะไฟฟ้าขัดข้อง สิ่งที่มีค่าขึ้นมาทันทีจึงอาจไม่ใช่ทองคำ แต่เป็นเมล็ดพันธุ์ เครื่องมือ หนังสือ คู่มือซ่อมเครื่องจักร ยาปฏิชีวนะ และคนที่มีทักษะทำของพื้นฐานได้ตั้งแต่ต้น

อีกเรื่องที่หนังชอบทำให้ง่ายเกินไปคือ เหลือคนไม่กี่คนแล้วค่อยมีลูกเพิ่มก็จบ ความจริงซับซ้อนกว่านั้นมาก ประชากรขนาดเล็กเผชิญปัญหาความหลากหลายทางพันธุกรรม การผสมในเครือญาติ โครงสร้างอายุ และจำนวนคนที่สามารถมีลูกได้ ในชีววิทยาอนุรักษ์มีแนวคิดเรื่องจำนวนประชากรที่เล็กเกินไปจนเสี่ยงต่อการสูญเสียความหลากหลายทางพันธุกรรม แต่ตัวเลขที่ใช้กับสัตว์ชนิดต่างๆ ไม่สามารถหยิบมาเป็นสูตรตรงๆ สำหรับมนุษย์ได้ ดังนั้นคำถามว่า 'ต้องเหลือกี่คนถึงสร้างมนุษยชาติกลับมาได้' จึงไม่มีเลขมหัศจรรย์ตัวเดียวตอบได้

ที่น่าสนใจกว่าคือ มนุษย์ยุคสุดท้ายอาจไม่ได้รู้ด้วยซ้ำว่าตัวเองคือรุ่นสุดท้าย หากจำนวนประชากรค่อยๆ ลดลงตลอดหลายชั่วอายุคน แต่ละรุ่นอาจมองเห็นเพียงเมืองที่เงียบขึ้น โรงเรียนที่ปิดเพิ่ม หมู่บ้านที่ถูกทิ้ง และพื้นที่ซึ่งไม่มีคนกลับไปอยู่อีกแล้ว มนุษยชาติอาจไม่ได้จบด้วยวันที่มีคนประกาศว่า 'วันนี้คือวันสุดท้าย' แต่มันอาจเป็นกระบวนการยาวจนคนที่อยู่ตรงนั้นรู้สึกว่าโลกแค่เล็กลงทุกปี

แล้วอะไรพามนุษย์ไปถึงจุดนั้นได้บ้าง ความเสี่ยงที่ถูกพูดถึงมีหลายแบบ ตั้งแต่สงครามนิวเคลียร์ โรคระบาดรุนแรง เหตุการณ์ทางธรรมชาติขนาดใหญ่ ไปจนถึงความเสี่ยงจากเทคโนโลยีในอนาคต องค์การสหประชาชาติยังจัดอาวุธนิวเคลียร์เป็นภัยคุกคามระดับการดำรงอยู่ของมนุษยชาติ ส่วนการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศตามการประเมินของ IPCC กำลังเพิ่มความเสี่ยงต่อระบบอาหาร น้ำ สุขภาพ และพื้นที่อยู่อาศัยหลายส่วนของโลก แต่การบอกว่าโลกร้อนจะทำให้มนุษย์สูญพันธุ์แน่นอนเป็นการพูดเกินหลักฐานที่มีอยู่

ถ้ามองไกลแบบระดับดาราศาสตร์ เรื่องกลับชัดขึ้น โลกไม่ได้เหมาะกับมนุษย์ตลอดกาล ดวงอาทิตย์จะค่อยๆ สว่างขึ้นตามอายุของดาว แบบจำลองด้านดาราศาสตร์ชี้ว่าในอนาคตอีกหลายร้อยล้านถึงระดับพันล้านปี สภาพของโลกจะเปลี่ยนไปจนการรักษาสภาพแวดล้อมที่เหมาะกับสิ่งมีชีวิตแบบปัจจุบันยากขึ้นมาก และอีกประมาณ 5 พันล้านปีดวงอาทิตย์จะเข้าสู่ช่วงดาวยักษ์แดง ถึงตอนนั้นถ้าลูกหลานของมนุษย์ยังมีอยู่ การออกจากโลกคงไม่ใช่ความฝันเท่ๆ แต่เป็นเงื่อนไขของการอยู่รอด

จุดที่ชวนคิดที่สุดของคำว่า 'มนุษย์ยุคสุดท้าย' จึงไม่ใช่ว่าใครจะเป็นคนสุดท้ายบนโลก แต่อยู่ที่สิ่งซึ่งคนรุ่นท้ายจะได้รับมาจากคนหลายพันรุ่นก่อนหน้า พวกเขาอาจมีคลังความรู้ทั้งประวัติศาสตร์ ฟิสิกส์ ดนตรี ภาษา ภาพยนตร์ และเรื่องเล่านับไม่ถ้วน แต่ถ้าไม่มีคนมากพอจะรักษาระบบเหล่านั้น ความรู้มหาศาลก็อาจกลายเป็นข้อมูลที่เปิดอ่านไม่ได้

มนุษย์เคยอยู่บนโลกในฐานะ Homo sapiens มาหลายแสนปี แต่จักรวาลไม่ได้รับประกันว่าสายพันธุ์ใดจะอยู่ตลอดไป สิ่งที่ทำได้ในช่วงที่ประชากรยังมีจำนวนมหาศาลและเทคโนโลยียังทำงาน คือทำให้โอกาสเกิด 'มนุษย์ยุคสุดท้าย' อยู่ไกลออกไปที่สุด เพราะการรักษาอารยธรรมไม่ใช่แค่สร้างของใหม่ให้เก่งขึ้น แต่ต้องรักษาความรู้ ความร่วมมือ ระบบอาหาร พลังงาน สุขภาพ และความสามารถในการรับมือเหตุการณ์ที่ไม่มีใครเตรียมใจอยากเจอด้วย