หนี้นอกระบบกับหนี้ในระบบ ต่างกันตรงไหน ก่อนกู้ต้องดูอะไรให้ครบทุกบาท

เงินกู้สองแบบ หน้าตาคล้ายกัน แต่ทางออกตอนมีปัญหาต่างกันมาก

เวลาร้อนเงิน คำถามแรกมักไม่ใช่ดอกเบี้ยเท่าไร แต่เป็น “ใครให้กู้ได้เร็วที่สุด” ตรงนี้เองที่ทำให้หลายคนเผลอมองหนี้ในระบบกับหนี้นอกระบบเหมือนเป็นเงินก้อนเดียวกัน ทั้งที่ความต่างจริงอยู่ตั้งแต่ผู้ให้กู้ วิธีคิดดอกเบี้ย เอกสาร การทวงถาม ไปจนถึงทางเจรจาเมื่อเริ่มจ่ายไม่ไหว

หนี้ในระบบคืออะไร

หนี้ในระบบคือหนี้จากผู้ให้บริการที่ได้รับอนุญาตและอยู่ภายใต้กฎหมายหรือหน่วยงานกำกับ เช่น ธนาคาร บริษัทบัตรเครดิต ผู้ให้บริการสินเชื่อส่วนบุคคลที่ได้รับอนุญาต สหกรณ์ หรือผู้ประกอบธุรกิจสินเชื่อรายย่อยบางประเภท สัญญาต้องระบุวงเงิน อัตราดอกเบี้ย ค่าธรรมเนียม งวดชำระ และเงื่อนไขผิดนัดให้ตรวจสอบได้

คำว่า “ในระบบ” ไม่ได้แปลว่าดอกเบี้ยถูกทุกกรณี สินเชื่อแต่ละชนิดมีต้นทุนไม่เท่ากัน ตัวอย่างเพดานของผลิตภัณฑ์ภายใต้การกำกับของธนาคารแห่งประเทศไทย ได้แก่ บัตรเครดิตไม่เกินร้อยละ 16 ต่อปี สินเชื่อส่วนบุคคลทั่วไปเมื่อรวมดอกเบี้ย ค่าปรับ ค่าบริการ และค่าธรรมเนียมแล้วไม่เกินร้อยละ 25 ต่อปี และสินเชื่อที่มีทะเบียนรถเป็นหลักประกันไม่เกินร้อยละ 24 ต่อปี อัตราที่ได้รับจริงอาจต่ำกว่าเพดาน ขึ้นกับผู้ให้กู้และความเสี่ยงของผู้กู้

หนี้นอกระบบต่างตรงไหน

หนี้นอกระบบมักมาจากบุคคลหรือกลุ่มที่ปล่อยกู้โดยไม่ได้รับอนุญาต ไม่มีมาตรฐานสัญญาและไม่มีหน่วยงานกำกับแบบผู้ให้บริการในระบบ จุดขายคืออนุมัติไว ใช้เอกสารน้อย บางรายไม่ตรวจรายได้หรือประวัติเครดิต แต่ความสะดวกนั้นมักแลกกับดอกเบี้ยสูง เงื่อนไขเปลี่ยนได้ การหักเงินล่วงหน้า และวิธีเก็บเงินที่กดดันกว่า

ตัวเลขที่ต้องระวังคือคำว่า “ร้อยละต่อเดือน” สมมติกู้ 10,000 บาท คิดดอกเบี้ยร้อยละ 10 ต่อเดือน เท่ากับดอก 1,000 บาททุกเดือน หากเงินต้นไม่ลด ตลอดปีจะจ่ายดอก 12,000 บาท หรือร้อยละ 120 ของเงินต้น ยังไม่รวมค่าต่อสัญญา ค่าทวงถาม หรือเงินที่ถูกหักก่อนรับจริง การพูดว่า “เดือนละสิบเอง” จึงฟังเบากว่าความจริงมาก

สำหรับการกู้ยืมระหว่างบุคคลทั่วไปที่ไม่ใช่ผู้ประกอบธุรกิจซึ่งมีกฎหมายเฉพาะ กฎหมายกำหนดดอกเบี้ยไม่เกินร้อยละ 15 ต่อปี และการเรียกเก็บเกินอัตราโดยใช้อุบาย เช่น เขียนยอดกู้สูงกว่ายอดรับจริง หักดอกล่วงหน้า หรือเรียกประโยชน์อื่นแทนดอกเบี้ย อาจเข้าข่ายความผิดตามกฎหมายห้ามเรียกดอกเบี้ยเกินอัตรา

เทียบให้ชัดก่อนตัดสินใจ

• ความเร็ว: หนี้นอกระบบมักได้เงินเร็วกว่า ส่วนหนี้ในระบบต้องตรวจรายได้ ภาระหนี้ และความสามารถชำระ

• ต้นทุน: หนี้ในระบบมีเกณฑ์กำกับและเปิดเผยค่าใช้จ่าย หนี้นอกระบบอาจบอกเพียงดอกต่อวันหรือต่อเดือน ทำให้เทียบต้นทุนจริงยาก

• หลักฐาน: หนี้ในระบบมีสัญญาและรายการชำระชัดกว่า หนี้นอกระบบบางรายรับเงินสด ไม่มีใบเสร็จ หรือให้เซ็นเอกสารที่เว้นช่องว่าง

• ประวัติเครดิต: สินเชื่อจากสมาชิกเครดิตบูโรอาจถูกบันทึกทั้งตอนจ่ายตรงและค้างชำระ ส่วนหนี้นอกระบบมักไม่ช่วยสร้างประวัติเครดิต แม้จ่ายดีมาตลอด

• ทางเจรจา: เจ้าหนี้ในระบบมีช่องทางร้องเรียนและแนวทางปรับโครงสร้างหนี้ชัดกว่า เช่น ลดค่างวด ขยายเวลา หรือเปลี่ยนเงื่อนไขตามความสามารถชำระ

• การทวงถาม: กฎหมายคุ้มครองลูกหนี้ทั้งหนี้ในระบบและหนี้นอกระบบ ผู้ทวงหนี้ห้ามข่มขู่ ดูหมิ่น เปิดเผยหนี้ให้คนอื่นทราบโดยไม่จำเป็น หรือทวงนอกเวลาที่กำหนด โดยวันจันทร์ถึงศุกร์ติดต่อได้ช่วง 08.00-20.00 น. และวันหยุดราชการช่วง 08.00-18.00 น.

หนี้ในระบบปลอดภัยกว่า แต่ต้องดูว่าจ่ายไหวหรือไม่

บางคนมีวงเงินบัตรหลายใบแล้วคิดว่าอยู่ในระบบจึงไม่น่าห่วง ความจริงคือหนี้ที่ถูกกฎหมายก็พาไปสู่ปัญหาได้ หากยอดผ่อนรวมกินรายได้มากเกินไป จ่ายเพียงขั้นต่ำ หรือกู้ก้อนใหม่มาปิดก้อนเก่า สิ่งที่ควรดูไม่ใช่แค่ค่างวดเดือนแรก แต่ต้องดูยอดชำระรวมตลอดสัญญา ดอกเบี้ยแบบลดต้นลดดอก ค่าธรรมเนียม หลักประกัน และผลเมื่อผิดนัด

ก่อนกู้ ลองเขียนตัวเลขสามบรรทัด: รับเงินจริงเท่าไร ต้องจ่ายเดือนละเท่าไร และรวมทุกงวดเป็นเงินเท่าไร หากเจ้าหนี้ตอบไม่ชัด ไม่ยอมให้สำเนาสัญญา หรือเร่งให้เซ็นทันที ให้หยุดก่อน เพราะความรีบไม่ควรทำให้ยอมรับเงื่อนไขที่อ่านไม่ครบ

ถ้ามีหนี้นอกระบบอยู่แล้ว ควรเริ่มแก้แบบไหน

เริ่มจากรวบรวมยอดเงินต้น วันที่กู้ เงินที่จ่ายไป และหลักฐานทุกชิ้น แยกเงินต้นออกจากดอก อย่ากู้รายใหม่มาหมุนโดยยังไม่รู้ว่าหนี้เดิมเหลือจริงเท่าไร จากนั้นทำงบรายรับรายจ่ายและกำหนดจำนวนที่จ่ายได้โดยไม่ตัดค่าอาหาร ค่าเดินทาง ค่าที่อยู่อาศัย และยารักษาโรค

ขั้นต่อมาคือเจรจาให้หยุดดอก ลดดอก หรือทำตารางผ่อนเงินต้นเป็นลายลักษณ์อักษร หากจะย้ายหนี้เข้าสู่ระบบ ต้องเทียบยอดผ่อนใหม่และยอดจ่ายรวมให้ต่ำลงจริง ไม่ใช่แค่ได้เวลาหายใจสองสามเดือนแล้วภาระหนักกว่าเดิม ห้ามเซ็นกระดาษเปล่า มอบบัตรเอทีเอ็ม รหัสผ่าน หรือเอกสารสำคัญโดยไม่มีข้อความกำกับ

หากถูกคุกคามหรือทวงถามผิดกฎหมาย ควรเก็บข้อความ บันทึกวันเวลา ชื่อผู้ติดต่อ และหลักฐานการชำระไว้ แล้วติดต่อเจ้าหน้าที่ตำรวจหรือช่องทางรับเรื่องของรัฐ สำหรับปัญหาหนี้นอกระบบสามารถสอบถามศูนย์รับแจ้งการเงินนอกระบบหมายเลข 1359 ส่วนข้อร้องเรียนเกี่ยวกับผู้ให้บริการทางการเงินภายใต้การกำกับของธนาคารแห่งประเทศไทย ติดต่อศูนย์คุ้มครองผู้ใช้บริการทางการเงินหมายเลข 1213

สรุปง่าย ๆ: หนี้ในระบบมีกรอบให้ตรวจสอบ หนี้นอกระบบมีความเสี่ยงซ่อนอยู่ในความเร็ว

ทางเลือกที่ดีกว่าไม่ใช่กู้ได้เร็วที่สุด แต่คือสัญญาที่อ่านรู้เรื่อง ต้นทุนรวมรับไหว และมีทางเจรจาเมื่อรายได้สะดุด หากยังไม่แน่ใจ ให้เอายอดรับจริงกับยอดต้องคืนทั้งหมดมาเทียบกันก่อน เงินกู้ก้อนเดียวกันอาจต่างกันหลายเท่าเมื่อมองครบทั้งปี