เหตุใดรัชกาลที่ 6 จึงไม่ทรงโปรดธรรมเนียม “นางร้องไห้”

หากย้อนกลับไปในสมัยอยุธยาและรัตนโกสินทร์ตอนต้น งานพระบรมศพของพระมหากษัตริย์และงานพระศพของพระบรมวงศานุวงศ์ มีธรรมเนียมหนึ่งที่คนยุคปัจจุบันแทบไม่เคยเห็น นั่นคือ “นางร้องไห้” หรือสตรีชาววังที่ได้รับมอบหมายให้ขับร้องบทคร่ำครวญแสดงความอาลัยต่อหน้าพระบรมโกศ

ธรรมเนียมนี้ไม่ได้เป็นเพียงการร้องไห้ธรรมดา แต่เป็นการร้องอย่างมีแบบแผน มีเนื้อร้องและทำนองเฉพาะ พร้อมแบ่งหน้าที่เป็นต้นเสียงและลูกคู่ หลักฐานที่มีการรวบรวมไว้ระบุว่า บางพิธีใช้ต้นเสียง 4 คน และมีลูกคู่ร้องรับประมาณ 80–100 คน โดยร้องตามช่วงเวลาประโคมย่ำยามของพระราชพิธี

หลักฐานเกี่ยวกับนางร้องไห้ปรากฏมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา เช่น ในคำให้การขุนหลวงหาวัด ซึ่งกล่าวถึงการเกณฑ์พระสนมและนางกำนัลมาร้องไห้รอบพระบรมศพ พร้อมการประโคมมโหรีปี่พาทย์ ต่อมาธรรมเนียมนี้ยังสืบเนื่องเข้าสู่สมัยรัตนโกสินทร์

มีข้อสันนิษฐานว่าธรรมเนียมนางร้องไห้ในราชสำนักไทยอาจได้รับอิทธิพลบางส่วนจากวัฒนธรรมมอญ ซึ่งมีการร้องไห้หน้าศพที่เรียกว่า “มอญร้องไห้” ใช้เสียงร้องโอดครวญประกอบดนตรีเพื่อแสดงความอาลัยและความกตัญญูต่อผู้ล่วงลับ

อย่างไรก็ตาม เมื่อถึงสมัย พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ไม่ทรงโปรดธรรมเนียมนี้ โดยทรงกล่าวถึงบรรยากาศของการร้องไว้ในหนังสือ ประวัติต้นรัชกาลที่ 6 ว่า ทำให้ “รู้สึกรกหูเสียจริง ๆ” เพราะมีการร้องซ้ำไปซ้ำมา จนไม่เหมือนการร้องไห้จากความรู้สึกจริง อีกทั้งยังรบกวนช่วงที่พระสงฆ์กำลังถวายพระธรรมเทศนา

พระองค์ยังไม่พอพระราชหฤทัยต่อพฤติกรรมของผู้มาฟังและผู้ทำหน้าที่ร้องบางส่วน เนื่องจากมีการพบปะพูดคุยกันคล้ายมาสโมสร มากกว่าจะสำรวมและร่วมแสดงความอาลัย จึงทรงมีพระราชประสงค์ว่า เมื่อถึงงานพระศพของพระองค์ไม่ควรมีนางร้องไห้อีก

ในพระราชพินัยกรรมยังมีข้อความกำชับว่า

“ถ้าผู้ใดรักใคร่ข้าพเจ้า ปรารถนาจะร้องไห้ ก็ร้องไห้จริง ๆ เถิด อย่าร้องเล่นอย่างละครเลย”

ถ้อยคำดังกล่าวสะท้อนว่าพระองค์ทรงให้คุณค่ากับความอาลัยที่เกิดจากความรู้สึกจริง มากกว่าการแสดงตามหน้าที่หรือแบบแผนของพิธี

ครั้งสุดท้ายที่มีการจัดนางร้องไห้ตามราชประเพณี คือในงานพระบรมศพของ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยมีเจ้าจอมหม่อมราชวงศ์สดับ ลดาวัลย์ เป็นหนึ่งในต้นเสียง หลังจากนั้นธรรมเนียมดังกล่าวจึงยุติลง และไม่ปรากฏในการพระบรมศพของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

เรื่องราวของนางร้องไห้จึงไม่ได้เป็นเพียงเกร็ดเกี่ยวกับงานพระบรมศพ แต่ยังสะท้อนการเปลี่ยนแปลงของราชประเพณี จากการเน้นพิธีกรรมตามแบบแผน ไปสู่การให้ความสำคัญกับความสงบ สำรวม และความอาลัยที่ออกมาจากความรู้สึกอย่างแท้จริง