ไมโครพลาสติกในเลือดและรก ภัยเงียบที่พบจริงแต่ยังไม่ใช่เศษแก้วกรีดร่างกาย

เศษพลาสติกไม่ได้หยุดอยู่แค่ในทะเล
เมื่ออนุภาคเล็กพอ มันอาจผ่านเข้าสู่เลือดและเนื้อเยื่อของมนุษย์ได้

ภาพที่ว่าไมโครพลาสติกเป็น “เศษกระจกจิ๋ว” ลอยครูดหลอดเลือด ฟังแล้วสะเทือนใจ แต่หลักฐานทางการแพทย์ยังไม่รองรับภาพนั้นแบบตรงตัว อนุภาคพลาสติกบางชนิดมีรูปร่างไม่เรียบและอาจกระตุ้นการระคายเคืองได้จริง ทว่าเรายังพิสูจน์ไม่ได้ว่ามันใช้ขอบแหลมกรีดผนังหลอดเลือดของคนเหมือนเศษแก้ว สิ่งที่นักวิทยาศาสตร์กังวลกว่าคือขนาดที่เล็กมาก พื้นผิวที่จับสารอื่นได้ และความสามารถในการกระตุ้นการอักเสบระดับเซลล์

จากถุง ขวด เสื้อผ้า กลายเป็นฝุ่นที่มองไม่เห็น

พลาสติกไม่ได้หายไปเมื่อแตกสลาย แต่มันค่อย ๆ แตกเป็นชิ้นเล็กลงจากแสงแดด ความร้อน แรงเสียดสี และการใช้งาน อนุภาคที่มีขนาดต่ำกว่า 5 มิลลิเมตรมักเรียกว่าไมโครพลาสติก ส่วนชิ้นที่เล็กระดับนาโนเมตรเรียกว่านาโนพลาสติก แหล่งใกล้ตัวมีตั้งแต่บรรจุภัณฑ์อาหาร ฝุ่นจากเส้นใยสังเคราะห์ การสึกของยางรถยนต์ ไปจนถึงฝุ่นภายในบ้าน เรารับสัมผัสได้ทั้งจากอาหาร น้ำ และอากาศที่หายใจเข้าไป

งานตรวจเลือดมนุษย์ในปี 2565 พบพอลิเมอร์จากพลาสติกในตัวอย่างเลือดของผู้บริจาคบางราย เช่น พอลิเอทิลีนเทเรฟทาเลต พอลิเอทิลีน และพอลิสไตรีน ผลนี้สำคัญเพราะแสดงว่าอนุภาคหรือส่วนประกอบของพลาสติกสามารถผ่านแนวกั้นของร่างกายเข้าสู่กระแสเลือดได้ แต่การศึกษามีตัวอย่างไม่มาก และวิธีตรวจวัดอนุภาคขนาดจิ๋วยังต้องควบคุมการปนเปื้อนจากห้องทดลองอย่างเข้มงวด จึงยังใช้ตัวเลขจากงานเดียวแทนประชากรทั้งโลกไม่ได้

พบในรก หมายความว่าเด็กได้รับอันตรายแล้วหรือไม่

มีรายงานพบไมโครพลาสติกในรกของหญิงตั้งครรภ์ รวมถึงพบทั้งบริเวณภายในและระหว่างเซลล์ในงานติดตามบางชิ้น การค้นพบนี้บอกว่าอนุภาคจากสิ่งแวดล้อมอาจเดินทางไปถึงอวัยวะที่ทำหน้าที่แลกเปลี่ยนสารระหว่างแม่กับทารกได้ แต่ยังไม่ใช่หลักฐานว่าทารกทุกคนได้รับพลาสติก หรือว่าการพบอนุภาคเพียงอย่างเดียวทำให้เกิดโรคทันที งานทดลองในเซลล์และสัตว์พบสัญญาณเกี่ยวกับการอักเสบ ความเครียดออกซิเดชัน และการทำงานของรกที่เปลี่ยนไป ทว่าการแปลผลมาสู่มนุษย์ต้องระวังเรื่องขนาดอนุภาค ปริมาณที่ได้รับ และระยะเวลาสัมผัส

เม็ดเลือดขาวรับมืออย่างไร

คำกล่าวว่าเม็ดเลือดขาว “กลืนไม่ได้เลย” ไม่ถูกทั้งหมด เซลล์ภูมิคุ้มกันชนิดแมคโครฟาจสามารถกลืนอนุภาคบางขนาดเข้าไปได้ แต่ร่างกายไม่มีเอนไซม์ที่ออกแบบมาเพื่อย่อยโครงสร้างพอลิเมอร์ทั่วไปให้หมดเหมือนอาหาร ผลที่อาจเกิดขึ้นจึงขึ้นอยู่กับชนิด ขนาด รูปร่าง ประจุบนผิว และสารเคมีที่เกาะติด บางอนุภาคอาจถูกกักไว้ บางส่วนอาจถูกขนย้ายหรือกำจัดออก และบางส่วนอาจคงอยู่ในเนื้อเยื่อนานกว่าที่ควร ความไม่แน่นอนตรงนี้คือเหตุผลที่วงการวิทยาศาสตร์ยังเร่งศึกษาการสะสมและเส้นทางการขับออก

หลักฐานที่ทำให้เรื่องนี้ถูกจับตาหนักขึ้นมาจากการศึกษาคราบไขมันในหลอดเลือดแดงคอ ผู้ป่วยที่ตรวจพบไมโครพลาสติกหรือนาโนพลาสติกในคราบดังกล่าวมีอัตราเกิดกล้ามเนื้อหัวใจตาย โรคหลอดเลือดสมอง หรือเสียชีวิตรวมกันสูงกว่ากลุ่มที่ตรวจไม่พบระหว่างการติดตามประมาณ 34 เดือน แต่การศึกษานี้เป็นการสังเกตความสัมพันธ์ ไม่ได้พิสูจน์ว่าพลาสติกเป็นสาเหตุโดยตรง ผู้ที่มีอนุภาคสะสมอาจมีปัจจัยเสี่ยงหรือการสัมผัสมลพิษอื่นร่วมด้วย และยังมีข้อถกเถียงเรื่องการป้องกันตัวอย่างปนเปื้อน

สิ่งที่รู้แล้วคือ “มันเข้าไปได้”
สิ่งที่ยังไม่รู้ชัดคือ “ปริมาณเท่าไรจึงก่อโรค”

ตอนนี้ยังไม่มีการตรวจไมโครพลาสติกในเลือดแบบมาตรฐานสำหรับคนทั่วไป ไม่มีค่าปกติที่แพทย์ใช้วินิจฉัย และไม่มียาหรือสูตรล้างพิษที่พิสูจน์แล้วว่าสามารถดึงอนุภาคออกจากร่างกาย การซื้อผลิตภัณฑ์ดีท็อกซ์เพราะกลัวข่าวจึงอาจเสียเงินโดยไม่ได้ประโยชน์ สิ่งที่ทำได้คือค่อย ๆ ลดการสัมผัสที่หลีกเลี่ยงได้ โดยไม่ต้องหวาดระแวงทุกชิ้นพลาสติก

• หลีกเลี่ยงการอุ่นอาหารร้อนจัดในภาชนะพลาสติกที่เก่า เป็นรอย หรือไม่ได้ระบุว่าใช้กับความร้อนได้

• ย้ายอาหารร้อนใส่แก้ว เซรามิก หรือสเตนเลสเมื่อสะดวก

• ลดการใช้ขวดและกล่องแบบใช้ครั้งเดียว โดยเฉพาะเมื่อถูกทิ้งไว้กลางแดดหรือในรถร้อน

• เช็ดฝุ่นด้วยผ้าชุบน้ำ ดูดฝุ่น และระบายอากาศในบ้าน เพื่อลดเส้นใยและอนุภาคที่ฟุ้งอยู่

• ไม่เผาขยะพลาสติก เพราะเพิ่มทั้งฝุ่น ควัน และสารพิษที่อันตรายชัดเจนกว่าความเสี่ยงที่ยังอยู่ระหว่างศึกษา

เรื่องไมโครพลาสติกจึงน่ากังวล แต่ไม่ควรถูกเล่าเหมือนหนังสยองขวัญ มันไม่ใช่กองเศษแก้วที่กำลังเฉือนหลอดเลือดทุกวินาที และก็ไม่ใช่เรื่องเล็กที่ควรมองข้าม ข้อมูลที่แม่นที่สุดในเวลานี้คือ เราพบอนุภาคพลาสติกในเลือด รก และเนื้อเยื่อบางชนิดจริง พบสัญญาณเชื่อมโยงกับการอักเสบและโรคบางกลุ่ม แต่ยังต้องมีงานวิจัยที่ใหญ่ขึ้น ใช้วิธีตรวจมาตรฐาน และติดตามระยะยาว จึงจะตอบได้ว่าความเสี่ยงจริงต่อคนทั่วไปอยู่ระดับใด