กล้วยไม้จอมลวง! ปลอมตัวเป็น “แมลงตัวเมีย” จนตัวผู้บินมาผสมพันธุ์ให้

ดอกไม้ทั่วไปมักล่อแมลงด้วยสีสวย กลิ่นหอม หรือน้ำหวาน แต่กล้วยไม้บางชนิดใช้แผนที่เจ้าเล่ห์กว่านั้น มันทำให้ดอกดู สัมผัส และมีกลิ่นคล้ายแมลงตัวเมีย พร้อมหลอกแมลงตัวผู้ให้บินเข้ามาหา

แมลงไม่ได้รับน้ำหวานกลับไป แถมยังกลายเป็นผู้ช่วยขนละอองเรณูให้กล้วยไม้โดยไม่รู้ตัว

✦ ไม่ได้เหมือนแค่รูปร่าง แต่ปลอมกลิ่นได้ด้วย

กล้วยไม้ในสกุล Ophrys ซึ่งพบมากในยุโรปและแถบเมดิเตอร์เรเนียน มีส่วนของดอกที่เรียกว่า “ปาก” รูปร่างอวบ มีขน และมีลวดลายคล้ายลำตัวของผึ้งหรือแตนตัวเมีย

อาวุธสำคัญกลับไม่ใช่หน้าตาเพียงอย่างเดียว ดอกยังปล่อยสารเคมีเลียนแบบ ฟีโรโมนเพศของแมลงตัวเมีย เมื่อแมลงตัวผู้ได้กลิ่น จึงบินเข้ามาหาคู่ที่คิดว่ากำลังรออยู่บนดอกไม้

✦ ตัวผู้หลงกล แล้วกล้วยไม้ได้อะไร?

เมื่อแมลงตัวผู้เกาะดอก มันจะพยายามผสมพันธุ์กับส่วนที่มีรูปร่างคล้ายตัวเมีย พฤติกรรมนี้เรียกว่า การผสมพันธุ์เทียม หรือ pseudocopulation

ระหว่างดิ้น ขยับตัว และพยายามจับดอก ก้อนเรณูของกล้วยไม้อาจติดอยู่ที่หัวหรือหลังของแมลง พอมันบินไปหลงกลดอกถัดไป เรณูก็ถูกพาไปแตะส่วนรับเรณู ทำให้ดอกนั้นได้รับการผสมเกสร ทั้งที่กล้วยไม้ไม่ต้องผลิตน้ำหวานเป็นรางวัลเลย

✦ “กล้วยไม้ค้อน” ถึงขั้นเหวี่ยงแตนเข้าหาดอก

หนึ่งในตัวอย่างที่น่าทึ่งคือ กล้วยไม้ค้อน หรือ Hammer orchid ในออสเตรเลีย ส่วนปากของดอกเลียนแบบแตนตัวเมียที่ไม่มีปีก พร้อมปล่อยกลิ่นดึงดูดแตนตัวผู้

ทันทีที่ตัวผู้บินเข้ามาจับ ส่วนปากของดอกจะเหวี่ยงแมลงกลับหัวเข้าไปกระแทกกับบริเวณเกสร ราวกับกลไกสปริง จากนั้นแตนจึงบินออกไปพร้อมก้อนเรณูที่ติดอยู่บนตัว

ออสเตรเลียถือเป็นพื้นที่สำคัญของกล้วยไม้ที่ใช้กลลวงทางเพศ โดยมีทั้งชนิดที่หลอกแตน ผึ้ง และแมลงหวี่รา แต่ละชนิดมักเจาะจงแมลงคู่หูเพียงไม่กี่ชนิด บางครั้งมีผู้ผสมเกสรหลักเพียงชนิดเดียว 

✦ แล้วแมลงไม่เรียนรู้ว่าเคยถูกหลอกหรือ?

แมลงบางตัวอาจเรียนรู้และหลีกเลี่ยงดอกเดิมหลังพลาดหลายครั้ง กล้วยไม้จึงมักขึ้นกระจายห่างกัน ทำให้ตัวผู้ต้องบินค้นหาต่อ และมีโอกาสพาเรณูข้ามไปยังต้นอื่น

ช่วงเวลาการออกดอกก็สำคัญ เช่น กล้วยไม้แมงมุมยุคต้น Ophrys sphegodes พยายามบานก่อนผึ้งตัวเมียจะปรากฏตัว ช่วงนั้นผึ้งตัวผู้ที่เพิ่งออกมาจึงยังไม่มีคู่จริงให้เลือก และมีโอกาสหลงเชื่อกลิ่นจากดอกไม้มากขึ้น 

✦ เป็นแผนวิวัฒนาการ ไม่ใช่ดอกไม้มีความคิด

กล้วยไม้ไม่ได้ตั้งใจวางกับดักด้วยความรู้สึก แต่ลักษณะที่ดึงดูดแมลงได้ดีกว่าจะมีโอกาสผสมเกสรและแพร่พันธุ์มากกว่า เมื่อผ่านเวลาหลายชั่วรุ่น รูปร่าง กลิ่น และพื้นผิวของดอกจึงค่อย ๆ ใกล้เคียงสัญญาณของแมลงตัวเมียมากขึ้น

ธรรมชาติสร้างนักหลอกลวงที่แนบเนียนจนแมลงตัวผู้ยอมบินเข้ามาหาเอง และทุกครั้งที่มันหลงรักดอกไม้ผิดดอก กล้วยไม้ก็มีโอกาสสร้างเมล็ดรุ่นใหม่ต่อไป