คนไทยคนแรกที่ขึ้นเครื่องบิน ไม่ใช่ช่างตัดผม แต่เป็นเจ้านายสายวิศวกรรม

เรื่องนี้ต้องแก้กันตรง ๆ ก่อนเลย คนไทยคนแรกที่ขึ้นเครื่องบินไม่ใช่ช่างตัดผมชื่อนายรัชต์

หลักฐานประวัติศาสตร์การบินที่ตรวจสอบได้ชี้ไปยัง พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบุรฉัตรไชยากร กรมพระกำแพงเพ็ชรอัครโยธิน หรือที่เอกสารภาษาอังกฤษเรียกกันว่า Prince Purachatra พระองค์เสด็จขึ้นบินกับชาร์ลส์ ฟัน เดน บอร์น นักบินชาวเบลเยียม เหนือสนามม้าสระปทุม ก่อนที่เจ้านายและผู้สนใจคนอื่น ๆ จะทยอยขึ้นตาม เรื่องช่างตัดผมอาสาบินจึงน่าจะเป็นข้อมูลที่เล่าคลาดเคลื่อนหรือถูกเติมสีสันในภายหลังมากกว่า

ลองนึกภาพกรุงเทพฯ เมื่อกว่าร้อยปีก่อน ถนนยังเต็มไปด้วยรถม้า รถลาก และผู้คนที่ไม่เคยเห็นพาหนะใดลอยพ้นยอดไม้ จู่ ๆ เครื่องบินปีกสองชั้นหน้าตาคล้ายว่าวยักษ์ก็ถูกนำมาตั้งกลางสนามม้า เสียงเครื่องยนต์ดังลั่น กลิ่นน้ำมันลอยปนฝุ่น ผู้ชมพากันเบียดแนวรั้วเพื่อดูว่าเจ้าสิ่งประหลาดนี้จะบินได้จริง หรือวิ่งไปไม่กี่ช่วงตัวแล้วคว่ำอยู่กลางสนาม

สนามม้าสระปทุมในวันนั้น ก็คือราชกรีฑาสโมสรที่อยู่ใจกลางกรุงเทพฯ ทุกวันนี้

งานแสดงการบินจัดขึ้นช่วงปลายเดือนมกราคมถึงต้นเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1911 เครื่องที่นำมาโชว์คือ Henri Farman IV เครื่องบินฝรั่งเศสแบบปีกสองชั้น ส่วนนักบินไม่ใช่ชาวฝรั่งเศสตามที่มักเล่าต่อกัน แต่เป็นชาวเบลเยียมชื่อชาร์ลส์ ฟัน เดน บอร์น เขาเดินทางมาจากไซ่ง่อนเพื่อเปิดโลกการบินให้ชาวสยามได้เห็นกับตา งานนี้ได้รับความสนใจมากจนต้องเพิ่มทางเข้าสนามและสร้างสะพานข้ามคลองรองรับฝูงชน

วันที่ในเอกสารไทยอาจทำให้งง บางแห่งเขียน พ.ศ. 2453 บางแห่งเขียน พ.ศ. 2454 เหตุผลคือสมัยนั้นไทยถือวันที่ 1 เมษายนเป็นวันขึ้นปีใหม่ เดือนมกราคมกับกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1911 จึงยังถูกนับอยู่ใน พ.ศ. 2453 ตามปฏิทินที่ใช้ขณะเกิดเหตุ แต่เมื่อนับแบบปฏิทินปัจจุบันก็ตรงกับ พ.ศ. 2454 ไม่ได้มีการจัดงานคนละปี และไม่ใช่เหตุการณ์สองครั้ง

แล้วใครขึ้นก่อนกันแน่?

สิ่งที่น่าสนใจยิ่งกว่าการแย่งตำแหน่งผู้โดยสารคนแรก คือทั้งสองพระองค์ไม่ได้ขึ้นไปเพื่อความตื่นเต้นอย่างเดียว กรมพระกำแพงเพ็ชรอัครโยธินทรงมีพื้นฐานด้านวิศวกรรมและการคมนาคม ส่วนกรมหลวงพิศณุโลกประชานาถทรงดูแลงานทหารบก เมื่อได้เห็นเครื่องบินจากของเล่นมหัศจรรย์กลายเป็นพาหนะที่มองเห็นพื้นที่กว้างจากเบื้องบน ทั้งคู่จึงมองออกทันทีว่าเทคโนโลยีนี้จะมีประโยชน์ต่อการสำรวจ การสื่อสาร และงานทหารเพียงใด

เที่ยวบินไม่กี่นาที กลับลากเส้นยาวไปถึงการกำเนิดกิจการบินของไทย

ไม่นานหลังงานแสดง รัฐบาลสยามคัดเลือกนายทหารสามนายไปเรียนวิชาการบินที่ฝรั่งเศส ได้แก่ หลวงศักดิ์ศัลยาวุธ หลวงอาวุธสิขิกร และทิพย์ เกตุทัต ทั้งสามกลายเป็นนักบินไทยชุดแรก เมื่อกลับประเทศก็นำเครื่องบินเข้ามาประจำการ ใช้สนามม้าสระปทุมเป็นสนามบินชั่วคราว ก่อนย้ายไปยังพื้นที่ดอนเมืองซึ่งกว้างกว่า น้ำท่วมยาก และเหมาะกับการสร้างฐานบินถาวร

ตรงนี้จึงต้องแยกคำให้ชัด คนไทยคนแรกที่ขึ้นเครื่องบิน กับ นักบินไทยคนแรก ไม่ใช่เรื่องเดียวกัน พระองค์เจ้าบุรฉัตรไชยากรทรงขึ้นในฐานะผู้โดยสารกับนักบินเบลเยียม ส่วนกลุ่มนายทหารสามนายคือคนไทยรุ่นแรกที่ได้รับการฝึกให้บังคับเครื่องบินด้วยตนเอง หากเอาสองตำแหน่งนี้มารวมกัน เรื่องราวจะสับสนทันที และเปิดช่องให้ชื่อบุคคลที่ไม่มีหลักฐานหลุดเข้ามาแทนที่

เรื่องเล่าว่านายรัชต์เป็นช่างตัดผมใจกล้าฟังสนุก เพราะมีภาพคนธรรมดาฝ่าความกลัวขึ้นไปแตะท้องฟ้าก่อนใคร แต่เมื่อไล่ดูเอกสารของพิพิธภัณฑ์กองทัพอากาศ ข่าวร่วมสมัยที่ถูกถอดความ และบทความประวัติศาสตร์การบิน กลับไม่พบหลักฐานรองรับชื่อหรืออาชีพดังกล่าว ตรงกันข้าม หลายแหล่งชี้ไปยังกรมพระกำแพงเพ็ชรอัครโยธินอย่างชัดเจน การเล่าประวัติศาสตร์ให้น่าตื่นเต้นทำได้เต็มที่ เพียงไม่ควรแลกความสนุกกับการยกตำแหน่งของคนหนึ่งไปมอบให้อีกคนโดยไม่มีหลักฐาน

ท้องฟ้าเหนือสนามม้าสระปทุมวันนั้นไม่ได้เปลี่ยนเพราะมีคนกล้าขึ้นบินเพียงคนเดียว แต่เปลี่ยนเพราะคนที่ขึ้นไปมองเห็นอนาคต แล้วกลับลงมาสร้างทางให้คนไทยบินตาม