มนุษย์เราเริ่มใช้ "แว่นตา" ตั้งแต่เมื่อไหร่ และใครคือผู้คิดค้นคนแรก?

ไขปริศนาประวัติศาสตร์: มนุษย์เราเริ่มใช้ "แว่นตา" ตั้งแต่เมื่อไหร่ และใครคือผู้คิดค้นคนแรก?

ลองจินตนาการถึงโลกที่คุณมองเห็นทุกอย่างมัวซัวไปหมด แต่กลับไม่มีอุปกรณ์ชิ้นเล็กๆ ที่เรียกว่า "แว่นตา" ให้ใช้งาน สำหรับคนในยุคปัจจุบัน แว่นตาอาจเป็นเพียงสิ่งธรรมดาที่พบเห็นได้ทั่วไป แต่ในประวัติศาสตร์มนุษยชาติ การคิดค้นแว่นตาถือเป็นหนึ่งในนวัตกรรมที่พลิกโฉมการเรียนรู้และสติปัญญาของมนุษย์ไปตลอดกาล

เคยสงสัยไหมว่า คนในอดีตเขามองเห็นหนังสือหรือทำงานละเอียดๆ ได้อย่างไรในวันที่สายตาเริ่มฝ้าฟาง? แล้วมนุษย์เราเริ่มประดิษฐ์แว่นขึ้นมาใส่บนใบหน้าตั้งแต่เมื่อไหร่กันแน่?

วิวัฒนาการกรอบแว่นตาในยุคโบราณ. แหล่งที่มา: Margorius / Getty Images

ยุคก่อนแว่นตา: จากมรกตของนีโร สู่ "หินอ่านหนังสือ"

ก่อนที่แว่นตาจะเป็นทรงสองเลนส์พร้อมขาเกี่ยวหูอย่างที่เราคุ้นเคย มนุษย์พยายามหากลวิธีในการขยายภาพมานานหลายพันปีแล้ว

บันทึกโบราณระบุว่า จักรพรรดินีโร (Nero) แห่งจักรวรรดิโรมัน ทอดพระเนตรการต่อสู้ของแกลดิเอเตอร์ผ่านมรกตขัดเงา ซึ่งเชื่อกันว่าช่วยลดแสงสะท้อนและอาจช่วยขยายภาพได้นิดหน่อย แต่แน่นอนว่านั่นยังไม่ใช่แว่นตาจริงจัง

ต่อมาในราวศตวรรษที่ 10 นักวิทยาศาสตร์ชาวอาหรับชื่อ อัล-ฮาเซน (Alhazen) ได้คิดค้นทฤษฎีทางทัศนศาสตร์ที่บรรยายถึงการใช้เลนส์แก้วทรงกลมในการขยายข้อความ นำไปสู่การประดิษฐ์ "หินอ่านหนังสือ" (Reading Stone) ในช่วงศตวรรษที่ 11 ซึ่งมีลักษณะเป็นชิ้นแก้วตัดครึ่งทรงกลม วางทับลงบนหน้าหนังสือโดยตรงเพื่อให้ตัวอักษรใหญ่ขึ้น

จริง ๆ แล้ว... ในยุคแรกเริ่ม ไม่มีใครสวมแว่นไว้บนหน้า แต่ผู้คนต้องถือหินแก้วขยายวางทับหนังสือทีละบรรทัดต่างหาก!

จุดเริ่มต้นที่แท้จริง: อิตาลียุคศตวรรษที่ 13

หากถามถึง "แว่นตาคู่แรกของโลก" ที่สวมใส่ใกล้ตา ข้อมูลทางประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่ชี้ตรงกันว่า มันถูกคิดค้นขึ้นในช่วง ค.ศ. 1286–1290 ณ เมืองเวนิส หรือ ฟลอเรนซ์ ประเทศอิตาลี

เอกสารชิ้นสำคัญคือคำเทศนาของนักบุญ จอร์ดาโน ดา ปิซา (Giordano da Pisa) ในปี ค.ศ. 1306 ซึ่งเขาได้บันทึกไว้ว่า:

"ยังไม่ถึงยี่สิบปีเลยด้วยซ้ำที่มีการค้นพบศิลปะแห่งการทำแว่นตา ซึ่งเป็นหนึ่งในศิลปะที่ดีที่สุดและจำเป็นที่สุดของโลก..."

แว่นตายอดฮิตในยุคแรกทำจากเลนส์แก้วคริสตัลสองชิ้น ยึดติดกับกรอบที่ทำจากไม้ กระดูกสัตว์ หรือเขาสัตว์ โดยหมุดยึดตรงกลางให้มีลักษณะคล้ายกรรไกร เวลาใช้งานต้องใช้มือจับถือไว้ชิดดวงตา หรือหนีบไว้บนดสันจมูกแน่นๆ ซึ่งหลุดง่ายมาก และเลนส์ในยุคนั้นเป็น เลนส์นูน ที่ช่วยแก้สายตายาวตามวัยเป็นหลัก

Edward Scarlett ช่างทำแว่นชาวอังกฤษ ประดิษฐ์ขาแว่นเกี่ยวหูเป็นครั้งแรก

ทำไมคนยุคนั้นถึงไม่รู้ว่า "ใคร" เป็นคนคิดค้น?

น่าแปลกใจที่ไม่มีบันทึกชื่อช่างฝีมือผู้ประดิษฐ์แว่นตาคนแรกไว้อย่างแน่ชัด นักประวัติศาสตร์สันนิษฐานว่า ในยุคนั้น เมืองเวนิส มีกฎหมายควบคุมช่างทำแก้ว (Murano Glassmakers) ที่เข้มงวดมาก เทคโนโลยีการทำแก้วคริสตัลใสถือเป็นความลับสุดยอดทางเศรษฐกิจ การเผยแพร่นวัตกรรมอาจถูกลงโทษ ช่างฝีมือจึงเลือกที่จะไม่เปิดเผยชื่อ

จนกระทั่งในศตวรรษที่ 15 เมื่อเทคโนโลยีการพิมพ์ของกูเทนเบิร์กถูกคิดค้นขึ้น ความต้องการหนังสือพุ่งสูงขึ้นอย่างก้าวกระโดด ส่งผลให้แว่นตากลายเป็นสินค้าอุตสาหกรรมที่แพร่หลายไปทั่วยุโรป

จาก "เลนส์สายตายาว" สู่ "ขาเกี่ยวหู" ที่รอคอยกว่า 400 ปี

หลายคนอาจคิดว่าแว่นตามีขาเกี่ยวหูมาตั้งแต่แรก แต่ความจริงแล้ว มนุษย์เราต้องทนใช้แว่นแบบหนีบนสีกจมูก (Pince-nez) หรือแบบถือส่องอยู่นานถึง 400 ปี!

กว่าจะมีคนคิดประดิษฐ์ "ขาแว่นเกี่ยวหู" (Temple arms) ขึ้นมาจริงจัง ก็ต้องรอจนถึงปี ค.ศ. 1727 โดยช่างทำแว่นชาวอังกฤษชื่อ เอ็ดเวิร์ด สการ์เล็ตต์ (Edward Scarlett) ซึ่งนวัตกรรมนี้เปลี่ยนให้แว่นตาสามารถสวมใส่บนใบหน้าได้อย่างมั่นคง ไม่ต้องคอยจับหรือเกร็งจมูกอีกต่อไป

ข้อเท็จจริงที่ควรรรู้: เลนส์สายตาสั้นมาทีหลังสายตายาว

น่าสนใจตรงที่ แว่นตายุดแรกทั้งหมดถูกทำขึ้นเพื่อ คนสายตายาว (คนสูงวัย) เท่านั้น ส่วนคน สายตาสั้น ต้องรอจนถึงช่วงกลางศตวรรษที่ 15 (ราว ค.ศ. 1450) กว่าที่ช่างฝีมือจะเรียนรู้วิธีการฝน เลนส์เว้า (Concave Lens) ได้สำเร็จ

หนึ่งในบุคคลสำคัญทางประวัติศาสตร์ที่ใส่แว่นเลนส์เว้าแก้สายตาสั้นยุคแรกๆ คือ สมเด็จพระสันตะปาปาลีโอที่ 10 (Pope Leo X) ซึ่งมักทรงแว่นตาเลนส์เว้าเวลาออกล่าสัตว์

📌 รู้หรือไม่ 

• แว่นตาคู่แรกทำขึ้นเพื่อคนสายตายาว: เลนส์นูนถูกคิดค้นก่อนเลนส์เว้าเกือบ 160 ปี

• ขาเกี่ยวหูเพิ่งมีเมื่อ 300 กว่าปี: มนุษย์สวมแว่นแบบไม่มีขาแว่นอยู่นานถึง 4 ศตวรรษ

• เบนจามิน แฟรงคลิน: เป็นผู้คิดค้น เลนส์สองชั้น (Bifocals) ในปี ค.ศ. 1784 เพื่อให้มองได้ทั้งระยะใกล้และไกลในแว่นคู่เดียว