ด่าคนอื่นในคอมเมนต์ผิดกฎหมายไหม? แยกให้ชัด “หมิ่นประมาท” กับ “ดูหมิ่น”

โซเชียลมีเดียเปิดพื้นที่ให้ทุกคนแสดงความคิดเห็นได้แทบตลอดเวลา ไม่ว่าจะเป็นเรื่องข่าว การเมือง กีฬา ดารา หรือรีวิวสินค้า แต่การถกเถียงที่เริ่มจากความเห็นต่าง บางครั้งอาจบานปลายเป็นการใช้คำหยาบ ดูหมิ่น หรือกล่าวหาอีกฝ่ายอย่างรุนแรง

หลายคนอาจคิดว่า “ก็แค่พิมพ์คอมเมนต์” หรือ “ลบทีหลังก็จบ” แต่ข้อความเพียงไม่กี่ประโยคอาจนำไปสู่ความรับผิดทั้งทางอาญาและทางแพ่งได้ ขึ้นอยู่กับถ้อยคำ ผู้ที่เห็นข้อความ ช่องทางเผยแพร่ และข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี

แสดงความคิดเห็นได้ แต่ไม่ใช่โดยไร้ขอบเขต

รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560 มาตรา 34 รับรองเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น การพูด การเขียน การพิมพ์ และการสื่อความหมายด้วยวิธีอื่น แต่เสรีภาพดังกล่าวอาจถูกจำกัดตามกฎหมายเพื่อคุ้มครองสิทธิ ชื่อเสียง และความเป็นส่วนตัวของบุคคลอื่นได้

พูดง่าย ๆ คือ ทุกคนมีสิทธิ์เห็นต่าง วิจารณ์ และตั้งคำถาม แต่ไม่ได้หมายความว่าจะกล่าวหาหรือทำให้ผู้อื่นเสียหายได้โดยไม่ต้องรับผิด

คำด่าทุกคำผิดกฎหมายหรือไม่

คำตอบคือ ไม่เสมอไป

กฎหมายไม่ได้ทำบัญชีไว้ว่าคำหยาบคำใดผิดหรือไม่ผิด ศาลจะพิจารณาข้อความทั้งหมดร่วมกับบริบท เช่น

• ข้อความนั้นเป็นเพียงคำด่า หรือเป็นการกล่าวหาพฤติกรรมบางอย่าง

• มีบุคคลอื่นเห็นหรือรับรู้ข้อความหรือไม่

• ผู้ที่ถูกกล่าวถึงสามารถระบุตัวได้หรือไม่

• ถ้อยคำนั้นน่าจะทำให้เสียชื่อเสียง ถูกดูหมิ่น หรือถูกเกลียดชังหรือไม่

• เป็นการวิจารณ์โดยสุจริต หรือมีลักษณะมุ่งโจมตีและกลั่นแกล้ง

คำเดียวกันจึงอาจมีผลทางกฎหมายต่างกันเมื่อใช้ในสถานการณ์ที่ต่างกัน

“หมิ่นประมาท” กับ “ดูหมิ่น” ต่างกันอย่างไร

สองคำนี้มักถูกใช้ปะปนกัน แต่ในทางกฎหมายมีองค์ประกอบต่างกัน

หมิ่นประมาท ตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 326 โดยทั่วไปคือการใส่ความผู้อื่นต่อบุคคลที่สาม โดยข้อความนั้นน่าจะทำให้ผู้ถูกกล่าวหาเสียชื่อเสียง ถูกดูหมิ่น หรือถูกเกลียดชัง เช่น กล่าวหาว่าอีกฝ่ายโกง ทุจริต หรือหลอกลวง ทั้งที่ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอ

หากการใส่ความถูกเผยแพร่ด้วยข้อความ ภาพ เสียง หรือวิธีอื่นต่อสาธารณะ อาจเข้าข่าย หมิ่นประมาทโดยการโฆษณา ตามมาตรา 328 ซึ่งมีอัตราโทษสูงกว่าหมิ่นประมาททั่วไป

ส่วน ดูหมิ่น ตามมาตรา 393 มักเป็นการใช้ถ้อยคำหรือกิริยาดูถูก เหยียดหยาม สบประมาท หรือทำให้อับอาย โดยไม่จำเป็นต้องเป็นการกล่าวหาข้อเท็จจริง เช่น การด่าหยาบคายเพื่อเหยียดคุณค่าของอีกฝ่าย

โทษสูงสุดตามตัวบทกฎหมายในปัจจุบัน ได้แก่

• หมิ่นประมาททั่วไป: จำคุกไม่เกิน 1 ปี หรือปรับไม่เกิน 20,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ

• หมิ่นประมาทโดยการโฆษณา: จำคุกไม่เกิน 2 ปี และปรับไม่เกิน 200,000 บาท

• ดูหมิ่นซึ่งหน้าหรือด้วยการโฆษณา: จำคุกไม่เกิน 1 เดือน หรือปรับไม่เกิน 10,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ

อัตราเหล่านี้เป็นเพียงโทษสูงสุดตามกฎหมาย ไม่ได้หมายความว่าทุกคดีจะได้รับโทษเท่ากัน เพราะศาลต้องพิจารณาข้อเท็จจริงและพยานหลักฐานเป็นรายกรณี

พูดเรื่องจริงยังถูกฟ้องได้หรือไม่

หลายคนเข้าใจว่า “พูดเรื่องจริงไม่ผิด” แต่หลักกฎหมายมีรายละเอียดมากกว่านั้น

ข้อความที่เป็นความจริงก็อาจเข้าข่ายการใส่ความได้ หากลักษณะข้อความน่าจะทำให้อีกฝ่ายเสียชื่อเสียง อย่างไรก็ตาม ผู้ถูกกล่าวหาอาจพิสูจน์ความจริงเพื่อให้ไม่ต้องรับโทษได้ตามมาตรา 330

ข้อสำคัญคือ หากเป็นเรื่องส่วนตัวและการพิสูจน์ไม่ได้เป็นประโยชน์แก่ประชาชน กฎหมายอาจไม่อนุญาตให้ยกความจริงขึ้นพิสูจน์เพื่อยกเว้นโทษ

นอกจากนี้ มาตรา 329 ยังมีข้อยกเว้นสำหรับการแสดงความคิดเห็นโดยสุจริตในบางกรณี เช่น การป้องกันประโยชน์ที่ตนมีส่วนได้เสียโดยชอบ หรือการติชมบุคคลหรือสิ่งที่เปิดให้ประชาชนวิจารณ์ด้วยความเป็นธรรม

ดังนั้น จุดสำคัญไม่ใช่เพียงว่าเรื่องนั้นจริงหรือไม่ แต่รวมถึงเหตุผลในการเผยแพร่ ประโยชน์สาธารณะ ความสุจริต และวิธีการนำเสนอด้วย

โพสต์หมิ่นประมาทผิด พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ทุกกรณีหรือไม่

ไม่ใช่ทุกกรณี

การโพสต์ข้อความใส่ความบนโซเชียลอาจเข้าข่ายหมิ่นประมาทโดยการโฆษณาตามประมวลกฎหมายอาญา แต่ไม่ได้หมายความว่าจะผิดมาตรา 14(1) แห่ง พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์โดยอัตโนมัติ เนื่องจากบทบัญญัติดังกล่าวระบุว่าการนำเข้าข้อมูลอันเป็นเท็จที่เข้าองค์ประกอบต้องไม่ใช่การกระทำความผิดฐานหมิ่นประมาท

อย่างไรก็ตาม การกระทำออนไลน์บางลักษณะอาจเกี่ยวข้องกับบทบัญญัติอื่น เช่น การนำภาพของผู้อื่นไปตัดต่อหรือดัดแปลงจนทำให้เสียชื่อเสียงหรืออับอาย จึงต้องแยกพิจารณาตามพฤติการณ์ ไม่ควรเหมารวมว่าโพสต์ไม่จริงทุกโพสต์เป็นความผิดตาม พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์

แชร์ข้อความของคนอื่นก็อาจมีความเสี่ยง

คนที่เขียนข้อความต้นทางไม่จำเป็นต้องเป็นผู้รับผิดชอบเพียงคนเดียว หากการแชร์ทำให้ข้อความที่อาจเข้าข่ายหมิ่นประมาทถูกเผยแพร่ต่อไปยังบุคคลอื่น ผู้แชร์ก็อาจมีความเสี่ยงทางกฎหมายจากการเผยแพร่ซ้ำได้

ก่อนแชร์จึงควรตรวจสอบว่าเนื้อหามาจากไหน มีหลักฐานรองรับหรือไม่ และกำลังเผยแพร่ข้อเท็จจริงหรือเพียงข้อกล่าวหาที่ยังไม่ได้รับการยืนยัน

ใช้แอ็กหลุมหรือนามแฝงแล้วปลอดภัยหรือไม่

การไม่ใช้ชื่อจริงไม่ได้ทำให้พ้นจากความรับผิดโดยอัตโนมัติ

เมื่อเกิดข้อพิพาท เจ้าหน้าที่หรือคู่กรณีอาจรวบรวมหลักฐานหลายประเภทตามกระบวนการกฎหมาย เช่น ข้อมูลบัญชี พยานบุคคล รูปแบบการใช้งาน ข้อความที่เกี่ยวข้อง หรือหลักฐานดิจิทัลอื่น ๆ

อาจไม่สามารถระบุตัวเจ้าของบัญชีได้สำเร็จทุกกรณี แต่การใช้บัญชีปลอมก็ไม่ใช่หลักประกันว่าจะไม่มีใครสืบทราบว่าใครเป็นผู้โพสต์

ลบคอมเมนต์แล้วเรื่องจบหรือไม่

การลบช่วยหยุดการเผยแพร่ต่อ แต่ไม่ได้ทำให้เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นหายไป

หากมีผู้บันทึกภาพหน้าจอ เก็บลิงก์ บันทึกวันเวลา หรือมีพยานเห็นข้อความก่อนถูกลบ หลักฐานเหล่านั้นยังอาจถูกนำมาใช้ในข้อพิพาทได้

อย่างไรก็ตาม หากรู้ตัวว่าพิมพ์ข้อความไม่เหมาะสม การรีบลบ ขอโทษ แก้ไขข้อมูล และยุติการเผยแพร่ อาจช่วยลดความขัดแย้งหรือใช้ประกอบการเจรจาระหว่างคู่กรณีได้ แต่ไม่ได้ทำให้ความรับผิดหมดไปโดยอัตโนมัติ

ไม่แท็กชื่อก็อาจรู้ได้ว่าหมายถึงใคร

การแท็กหรือระบุชื่อชัดเจนทำให้รู้ได้ทันทีว่าข้อความกล่าวถึงใคร แต่แม้ไม่เอ่ยชื่อ หากมีรายละเอียดมากพอจนคนที่อ่านข้อความสามารถเชื่อมโยงและระบุตัวบุคคลได้ ก็อาจเกิดความเสี่ยงทางกฎหมายเช่นกัน

เช่น ระบุตำแหน่ง สถานที่ทำงาน เหตุการณ์เฉพาะ หรือความสัมพันธ์กับบุคคลอื่น จนคนในกลุ่มรู้ว่าหมายถึงใคร

กลุ่มปิดไม่ใช่พื้นที่ปลอดกฎหมาย

ข้อความไม่จำเป็นต้องถูกเผยแพร่ต่อคนจำนวนมากจึงจะเกิดปัญหาได้ สำหรับความผิดฐานหมิ่นประมาท ประเด็นสำคัญคือมีบุคคลที่สามได้รับรู้การใส่ความหรือไม่

ดังนั้น การเขียนข้อความในกลุ่มปิด ห้องสนทนา หรือกลุ่มที่มีสมาชิกไม่กี่คนก็ยังมีความเสี่ยง ขณะที่การพิจารณาว่าเข้าข่ายหมิ่นประมาทโดยการโฆษณาหรือไม่ ต้องดูวิธีเผยแพร่และข้อเท็จจริงเพิ่มเติมเป็นรายกรณี

หากถูกด่าหรือกล่าวหาออนไลน์ควรทำอย่างไร

สิ่งแรกที่ควรทำคือเก็บหลักฐานให้ครบก่อนที่ข้อความจะถูกลบหรือแก้ไข ได้แก่

• ภาพหน้าจอที่เห็นข้อความ ชื่อบัญชี วัน และเวลา

• ลิงก์ของโพสต์หรือความคิดเห็น

• ภาพรวมของบทสนทนา เพื่อให้เห็นบริบทก่อนและหลังข้อความ

• ข้อมูลของผู้ที่เห็นโพสต์หรืออยู่ในกลุ่ม

• เอกสารที่แสดงความเสียหาย หากกระทบต่อรายได้ งาน หรือชื่อเสียง

ควรหลีกเลี่ยงการตอบโต้ด้วยคำหยาบหรือกล่าวหากลับ เพราะอาจทำให้ต่างฝ่ายต่างมีความเสี่ยง หากความเสียหายร้ายแรงหรือยังไม่แน่ใจว่าข้อความเข้าข่ายความผิดใด ควรนำหลักฐานไปปรึกษาทนายความหรือหน่วยงานด้านกฎหมายโดยเร็ว

นอกจากคดีอาญา ยังอาจถูกเรียกค่าเสียหายทางแพ่ง

การโพสต์หรือเผยแพร่ข้อความที่ทำให้ผู้อื่นเสียชื่อเสียงอาจก่อให้เกิดความรับผิดทางแพ่งได้ด้วย

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 420 วางหลักเรื่องการกระทำละเมิด ส่วนมาตรา 423 กล่าวถึงการกล่าวหรือเผยแพร่ข้อความที่ฝ่าฝืนความจริงและสร้างความเสียหายแก่ชื่อเสียง เกียรติคุณ ทางทำมาหาได้ หรือความเจริญของผู้อื่น ผู้กระทำอาจต้องชดใช้ค่าสินไหมทดแทนตามความเสียหายที่พิสูจน์ได้

บุคคลสาธารณะวิจารณ์ได้ แต่ไม่ใช่ด่าได้ทุกเรื่อง

นักการเมือง ดารา ผู้บริหาร หรือบุคคลที่มีบทบาทต่อสาธารณะย่อมถูกวิพากษ์วิจารณ์เรื่องการทำหน้าที่และพฤติกรรมที่เกี่ยวข้องกับประโยชน์สาธารณะได้กว้างกว่าบุคคลทั่วไป

แต่การเป็นบุคคลสาธารณะไม่ได้ทำให้สูญเสียสิทธิในชื่อเสียงหรือความเป็นส่วนตัว การวิจารณ์จึงควรมุ่งที่ผลงาน การตัดสินใจ หรือการกระทำที่ตรวจสอบได้ แทนการโจมตีเรื่องส่วนตัว ใช้คำเหยียด หรือกล่าวหาอาชญากรรมโดยไม่มีหลักฐาน

วิจารณ์อย่างไรให้ปลอดภัยกว่า

ไม่มีวิธีใดรับประกันว่าจะไม่ถูกฟ้อง แต่สามารถลดความเสี่ยงได้โดย

• วิจารณ์การกระทำแทนการประณามตัวบุคคล

• แยกให้ชัดว่าส่วนใดเป็นข้อเท็จจริงและส่วนใดเป็นความคิดเห็น

• ใช้ข้อมูลจากแหล่งที่ตรวจสอบย้อนกลับได้

• ไม่ตัดต่อข้อความ ภาพ หรือคลิปจนทำให้ความหมายเปลี่ยนไป

• หลีกเลี่ยงการกล่าวหาว่าใครโกง ทุจริต หรือก่ออาชญากรรม หากยังไม่มีหลักฐานเพียงพอ

• อ่านข้อความอีกครั้งก่อนกดส่ง โดยเฉพาะเวลาที่กำลังโกรธ

โลกออนไลน์ไม่ใช่พื้นที่นอกกฎหมาย ข้อความเพียงไม่กี่บรรทัดอาจส่งผลต่อชื่อเสียง หน้าที่การงาน และความสัมพันธ์ของผู้ถูกกล่าวถึงได้

ก่อนส่งคอมเมนต์ ลองถามตัวเองว่า สิ่งที่กำลังพิมพ์เป็นข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้ เป็นความคิดเห็นโดยสุจริต หรือเป็นเพียงอารมณ์ชั่ววูบ การหยุดคิดไม่กี่วินาทีอาจช่วยหลีกเลี่ยงปัญหาที่ต้องใช้เวลาอีกหลายเดือนหรือหลายปีในการแก้ไข