ทำไมฟันถึงซ่อมตัวเองไม่ได้ ทั้งที่อวัยวะอื่นยังฟื้นฟูได้

ฟันผุแล้วรอให้หายเองไม่ได้ เพราะฟันเป็นอวัยวะที่ไม่มีกลไกซ่อมแซมแบบที่ร่างกายใช้กับอวัยวะส่วนอื่น

เวลาโดนมีดบาด ผิวหนังจะค่อยๆ สร้างเซลล์ใหม่ขึ้นมาปิดแผล หากกระดูกร้าว ร่างกายก็สามารถสร้างเนื้อกระดูกขึ้นมาเชื่อมรอยแตกได้ แต่เมื่อฟันเกิดรอยผุ แตก หรือบิ่น ความเสียหายเหล่านั้นจะคงอยู่ต่อไป เว้นแต่จะได้รับการรักษาจากทันตแพทย์ นี่จึงเป็นเหตุผลที่หลายคนแปลกใจว่าเหตุใดอวัยวะที่ต้องใช้งานทุกวันกลับไม่มีความสามารถในการซ่อมตัวเองเหมือนส่วนอื่นของร่างกาย

สาเหตุอยู่ที่โครงสร้างของเคลือบฟัน

ชั้นนอกสุดของฟันเรียกว่า เคลือบฟัน หรือ Enamel ซึ่งเป็นเนื้อเยื่อที่แข็งที่สุดในร่างกายมนุษย์ แข็งกว่ากระดูกหลายเท่า ความแข็งแรงนี้ช่วยให้ฟันทนต่อแรงบดเคี้ยวได้ดี แต่ก็แลกมาด้วยข้อเสียสำคัญ เพราะเคลือบฟันไม่มีเซลล์ที่ยังมีชีวิตอยู่ เมื่อสร้างเสร็จตั้งแต่ช่วงที่ฟันกำลังพัฒนา เซลล์ที่ทำหน้าที่สร้างเคลือบฟันก็หมดบทบาทไป จึงไม่มีหน่วยซ่อมแซมเหลืออยู่หากเกิดความเสียหายในภายหลัง

แข็งที่สุด ไม่ได้แปลว่าซ่อมแซมตัวเองได้

หลายคนคิดว่าฟันแข็งแรงมากจึงไม่น่าจะเสียหายง่าย ความจริงคือฟันทนแรงกดได้ดี แต่แพ้กรดจากแบคทีเรียในคราบจุลินทรีย์ เมื่อกรดค่อยๆ ละลายแร่ธาตุออกจากเคลือบฟันจนเป็นรูผุ ร่างกายไม่สามารถสร้างเคลือบฟันใหม่มาปิดช่องว่างนั้นได้ หากปล่อยไว้นาน ความเสียหายจะลุกลามลึกเข้าไปถึงเนื้อฟันและโพรงประสาทฟัน

แล้วฟันไม่มีการฟื้นตัวเลยหรือ?

จริงๆ แล้วฟันยังมีความสามารถในการคืนแร่ธาตุในระยะเริ่มต้นได้ หากเคลือบฟันเพิ่งสูญเสียแร่ธาตุเล็กน้อย น้ำลายซึ่งมีแคลเซียมและฟอสเฟต รวมถึงฟลูออไรด์จากยาสีฟัน สามารถช่วยให้ผิวเคลือบฟันกลับมาแข็งแรงขึ้นได้ กระบวนการนี้เรียกว่า Remineralization แต่จะเกิดขึ้นได้เฉพาะก่อนที่เคลือบฟันจะกลายเป็นรูผุเท่านั้น เมื่อเกิดโพรงผุจริงแล้ว ร่างกายไม่สามารถสร้างเนื้อฟันกลับมาเหมือนเดิมได้

สำหรับชั้นเนื้อฟันที่อยู่ลึกลงไป แม้จะมีเซลล์ที่ตอบสนองต่อการระคายเคืองได้บ้าง เช่น การสร้างเนื้อฟันทดแทนเพื่อปกป้องโพรงประสาท แต่ก็ไม่ใช่การซ่อมแซมให้กลับมาเหมือนเดิมทั้งหมด และไม่สามารถอุดรูผุที่เกิดขึ้นได้

ทำไมการรักษาฟันผุจึงต้องอุดฟัน

เมื่อเกิดรูผุ ทันตแพทย์จะกำจัดเนื้อฟันที่ติดเชื้อออก แล้วใช้วัสดุอุดฟันเข้าไปแทนที่ช่องว่าง เพื่อหยุดการลุกลามของแบคทีเรีย หากปล่อยไว้โดยหวังว่าจะหายเอง รูผุจะค่อยๆ ขยายใหญ่ขึ้นเรื่อยๆ จนบางครั้งต้องรักษารากฟันหรือถอนฟันในที่สุด

ยิ่งพบเร็ว ยิ่งรักษาง่าย และรักษาเนื้อฟันจริงไว้ได้มากกว่า

การแปรงฟันด้วยยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ ใช้ไหมขัดฟัน ลดการกินอาหารหวานระหว่างมื้อ และตรวจสุขภาพช่องปากเป็นประจำ คือวิธีที่ได้ผลที่สุด เพราะเมื่อฟันเสียหายจนเป็นรูผุแล้ว ไม่มีวิธีธรรมชาติใดทำให้ฟันกลับมาเหมือนเดิมได้อีก

เรื่องนี้ทำให้ฟันกลายเป็นอวัยวะที่มีเอกลักษณ์มากที่สุดชนิดหนึ่งของร่างกาย มันแข็งแกร่งจนช่วยให้เรากินอาหารได้ทุกวันตลอดหลายสิบปี แต่ในขณะเดียวกันก็เปราะบางในแง่ของการซ่อมแซม เพราะเมื่อเสียหายแล้ว ร่างกายไม่สามารถสร้างฟันใหม่ขึ้นมาแทนตำแหน่งเดิมได้เหมือนผิวหนังหรือกระดูก การดูแลตั้งแต่ยังไม่เกิดปัญหาจึงเป็นวิธีที่ดีที่สุดเสมอ