ทำไมผู้หญิงคนนี้...ถึงที่จำทุกวันในชีวิตได้แม่นยำอย่างน่ากลัว

ผู้หญิงที่จำทุกวันในชีวิตได้แม่นยำอย่างน่ากลัว จนอดีตย้อนกลับมาทำร้ายเธอซ้ำแล้วซ้ำเล่า

ลองนึกภาพว่ามีใครสักคนถามว่า “วันที่ 18 กรกฎาคม 1984 คุณทำอะไรอยู่?” แล้วคุณตอบได้ทันทีว่าวันนั้นเป็นวันพุธ คุณใส่เสื้ออะไร กินอะไร พบใครบ้าง และตอนเย็นมีข่าวเรื่องใดออกโทรทัศน์

สำหรับคนทั่วไป นี่อาจดูเหมือนพลังวิเศษ แต่สำหรับ จิลล์ ไพรซ์ (Jill Price) หญิงชาวอเมริกันผู้สามารถย้อนกลับไปสัมผัสเหตุการณ์แทบทุกวันในชีวิต มันกลับเป็นความสามารถที่เธอไม่เคยร้องขอ และไม่สามารถปิดมันลงได้

เธอคือบุคคลรายแรกที่ได้รับการศึกษาทางวิทยาศาสตร์อย่างจริงจังเกี่ยวกับภาวะที่ปัจจุบันเรียกว่า Highly Superior Autobiographical Memory หรือ HSAM ความจำเกี่ยวกับชีวิตตนเองที่เหนือกว่าปกติอย่างมาก

เพียงบอกวันที่ ความทรงจำทั้งวันก็เปิดขึ้นทันที

จิลล์เริ่มสังเกตว่าความจำของตัวเองผิดจากคนอื่นตั้งแต่วัยเด็ก โดยตั้งแต่ช่วงอายุประมาณ 14 ปีเป็นต้นมา หากมีคนระบุวันที่ให้ เธอมักบอกได้ว่าวันนั้นตรงกับวันอะไรในสัปดาห์ ตัวเองทำอะไร และมีเหตุการณ์สำคัญใดเกิดขึ้นในโลกที่เธอรับรู้ในวันนั้น 

ความทรงจำไม่ได้ปรากฏเป็นเพียงข้อมูลสั้น ๆ แต่เหมือนฉากจากภาพยนตร์เก่าที่เริ่มเล่นขึ้นในหัว ทั้งสถานที่ บทสนทนา อารมณ์ และรายละเอียดเล็กน้อยซึ่งคนทั่วไปอาจลืมไปภายในไม่กี่วัน

สิ่งที่น่าประหลาดใจกว่านั้นคือ เธอไม่ได้ตั้งใจท่องจำเหตุการณ์เหล่านี้ ความทรงจำมักผุดขึ้นเองโดยอัตโนมัติ เพียงเห็นวันที่ ได้ยินเพลง หรือพบสิ่งที่เชื่อมโยงกับอดีต เหตุการณ์ชุดหนึ่งก็อาจลากต่อไปยังอีกหลายเหตุการณ์โดยหยุดได้ยาก

จดหมายฉบับเดียวที่เปิดประตูสู่งานวิจัย

ในปี 2000 จิลล์ติดต่อ ศาสตราจารย์เจมส์ แม็กกอห์ นักวิจัยด้านความจำแห่งมหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย เออร์ไวน์ เพื่อขอความช่วยเหลือ โดยอธิบายว่าความทรงจำของเธอไหลเข้ามาอย่างต่อเนื่องและสร้างความเหนื่อยล้าให้ชีวิต

ทีมนักวิจัยใช้เวลาทดสอบเธอหลายปี ทั้งสุ่มวันที่ ถามเหตุการณ์ส่วนตัว และตรวจสอบคำตอบกับบันทึกหรือข่าวในอดีต ผลการศึกษาถูกตีพิมพ์ในปี 2006 โดยใช้นามสมมติว่า “AJ” ก่อนที่จิลล์จะเปิดเผยตัวตนต่อสาธารณะในภายหลัง

กรณีของเธอกลายเป็นจุดเริ่มต้นให้วงการวิทยาศาสตร์ศึกษา HSAM และค้นพบคนอื่นที่มีความสามารถใกล้เคียงกัน แม้ภาวะนี้ยังถือว่าพบได้น้อยมากก็ตาม

ไม่ใช่ “ความจำถ่ายภาพ” และไม่ได้จำทุกอย่างบนโลก

แม้จิลล์จะจำชีวิตตัวเองได้อย่างน่าทึ่ง แต่ไม่ได้หมายความว่าเธอเปิดหนังสือครั้งเดียวแล้วจำได้ทุกหน้า หรือสามารถท่องตัวเลขยาว ๆ ได้โดยไม่ฝึกฝน

ผู้ที่มี HSAM เด่นเป็นพิเศษด้าน ความทรงจำอัตชีวประวัติ หรือเหตุการณ์ที่เชื่อมกับชีวิตของตนเอง ส่วนการทดสอบความจำทั่วไป เช่น จำรายชื่อหรือข้อมูลที่ไม่เกี่ยวกับชีวิต อาจทำได้ไม่ต่างจากคนทั่วไปมากนัก

พวกเขายังสามารถจำผิดหรือเกิดความทรงจำคลาดเคลื่อนได้ ไม่ได้มีสมองที่บันทึกอดีตอย่างสมบูรณ์แบบเหมือนกล้องวิดีโอ งานวิจัยพบว่าคนกลุ่มนี้ยังได้รับอิทธิพลจากข้อมูลชี้นำและสามารถสร้างความทรงจำผิดได้เช่นเดียวกับคนทั่วไป

ของขวัญที่ทำให้ลืมความเจ็บปวดไม่ได้

หลายคนอาจอยากจำวันแห่งความสุขได้ตลอดไป แต่ปัญหาคือจิลล์จำวันเลวร้ายได้ชัดเจนไม่ต่างกัน

ความผิดหวัง การทะเลาะ การสูญเสีย หรือคำพูดที่เคยทำให้เจ็บปวด อาจย้อนกลับมาโดยไม่ทันตั้งตัว เมื่อความทรงจำถูกกระตุ้น เธอไม่ได้เพียงรู้ว่าเหตุการณ์นั้นเคยเกิด แต่สามารถรู้สึกราวกับอารมณ์ในวันนั้นกลับมาอีกครั้ง

จิลล์จึงไม่มองความสามารถของตัวเองว่าเป็นพรอย่างเต็มที่ เธอเคยอธิบายว่าความทรงจำเหมือนภาพยนตร์ชีวิตที่เล่นอยู่ในศีรษะตลอดเวลา ทั้งเดินหน้า ถอยหลัง และเปลี่ยนฉากโดยเธอไม่ได้เป็นผู้เลือก

สำหรับคนทั่วไป การลืมอาจดูเหมือนข้อบกพร่องของสมอง แต่ชีวิตของจิลล์ทำให้เห็นว่า การลืมบางเรื่องคือกลไกสำคัญที่ช่วยลดความรุนแรงของอารมณ์ เปิดพื้นที่ให้ประสบการณ์ใหม่ และทำให้คนเราสามารถก้าวต่อไปจากอดีตได้

สมองของเธอแตกต่างจากคนทั่วไปตรงไหน?

นักวิจัยพบความแตกต่างบางประการในสมองและพฤติกรรมของผู้มี HSAM โดยเฉพาะบริเวณที่เกี่ยวข้องกับความจำ อารมณ์ และนิสัยการคิดซ้ำ แต่ยังไม่มีข้อสรุปชัดเจนว่าสิ่งเหล่านี้เป็นสาเหตุของความจำพิเศษ หรือเกิดขึ้นภายหลังจากการใช้ความทรงจำในลักษณะนี้เป็นเวลานาน 

คนที่มี HSAM หลายรายยังให้ความสนใจกับวันที่ ปฏิทิน หรือการจัดหมวดหมู่เหตุการณ์อย่างมาก

ยังไม่สามารถบอกได้ว่าการหมกมุ่นกับวันเวลาทำให้ความจำดีขึ้น หรือความจำที่ผิดปกติทำให้พวกเขาสนใจวันเวลามากกว่าคนทั่วไป

ผู้หญิงที่ทำให้โลกเข้าใจว่า “การลืม” ก็มีคุณค่า

จิลล์นำประสบการณ์ของตัวเองมาเขียนเป็นหนังสือชื่อ The Woman Who Can’t Forget เล่าถึงทั้งด้านมหัศจรรย์และความทรมานของการมีอดีตอยู่ใกล้ตัวตลอดเวลา

เรื่องของเธอไม่ได้พิสูจน์ว่ามนุษย์สามารถจำทุกวินาทีได้อย่างไร้ข้อผิดพลาด แต่ทำให้นักวิทยาศาสตร์เริ่มตั้งคำถามใหม่ว่า เหตุใดสมองของคนทั่วไปจึงเลือกเก็บบางเรื่อง และปล่อยให้อีกหลายเรื่องค่อย ๆ เลือนหาย