เปิดที่มา “30 บาทรักษาทุกโรค” เปลี่ยนคนไข้อนาถาเป็นผู้มีสิทธิการรักษา

จากคำถามว่า “ทำไมคนจนถึงต้องรักษาอย่างไร้ศักดิ์ศรี?” สู่หลักคิดว่า คนไทยทุกคนควรมีสิทธิรักษาพยาบาล

ก่อนที่คำว่า “30 บาทรักษาทุกโรค” จะกลายเป็นนโยบายที่คนไทยคุ้นหู ระบบสาธารณสุขของไทยยังมีคนจำนวนไม่น้อยที่ไม่มีหลักประกันสุขภาพที่ครอบคลุมเพียงพอ

 

คนมีเงินสามารถเดินเข้าโรงพยาบาลและจ่ายค่ารักษาได้

คนที่มีประกันจากการทำงานก็มีระบบประกันสังคมรองรับ

แต่สำหรับคนยากจนจำนวนมาก การเจ็บป่วยอาจไม่ได้หมายถึงแค่ “ไม่สบาย”

มันอาจหมายถึง หนี้สิน ค่าเดินทาง รายได้ที่หายไป และความกังวลว่าจะเอาเงินจากไหนมารักษาตัวเอง

 

นี่คือปัญหาที่นักปฏิรูประบบสุขภาพพยายามแก้ไขมานาน ก่อนที่รัฐบาลไทยรักไทยจะนำแนวคิดหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้ามาทำเป็นนโยบายใหญ่ระดับประเทศ

หนึ่งในบุคคลสำคัญคือ นพ.สงวน นิตยารัมภ์พงศ์ ผู้มีบทบาทสำคัญในการผลักดันแนวคิดหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า

 

แนวคิดสำคัญไม่ใช่เพียงการ “ลดค่ารักษา” แต่คือการเปลี่ยนมุมมองต่อประชาชนจาก «“คนจนที่มาขอความช่วยเหลือ”» ให้กลายเป็น «“ประชาชนที่มีสิทธิได้รับบริการสุขภาพ”»

 

จาก “คนไข้อนาถา” สู่ “ผู้มีสิทธิ”

ในระบบเดิม คนยากจนจำนวนหนึ่งต้องพึ่งพาการช่วยเหลือในลักษณะผู้ป่วยอนาถา

 

เมื่อเจ็บป่วยจึงต้องพิสูจน์ว่าตัวเอง “จนพอ” ที่จะได้รับความช่วยเหลือ

 

ปัญหาของแนวคิดแบบนี้คือ คนไข้ไม่ได้ถูกมองในฐานะเจ้าของสิทธิ แต่ถูกมองเป็นผู้ขอความเมตตา

 

แนวคิดหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าจึงพยายามเปลี่ยนคำถามเสียใหม่

เราไม่ควรถามว่าคนไข้จนแค่ไหน แต่ควรถามว่าคนไข้เป็นประชาชนของประเทศหรือไม่

ถ้าเป็นประชาชน ก็ควรมีหลักประกันด้านสุขภาพ

นี่เป็นการเปลี่ยนแปลงทางความคิดที่สำคัญมาก

 

แล้วทำไมแนวคิดนี้จึงเข้าหู “ทักษิณ”?

เมื่อรัฐบาลไทยรักไทยเข้ามาบริหารประเทศในปี 2544 แนวคิดหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าถูกนำมาผลักดันในระดับนโยบายอย่างจริงจัง

รัฐบาลนำโครงการ 30 บาทรักษาทุกโรค มาเริ่มทดลองในพื้นที่นำร่อง 6 จังหวัดในเดือนเมษายน 2544 ก่อนขยายเพิ่มเป็นระยะ ๆ และในเดือนตุลาคมปีเดียวกันก็ขยายครอบคลุมทุกจังหวัดและบางพื้นที่ของกรุงเทพมหานคร

นพ.สงวนเป็นหนึ่งในบุคคลสำคัญที่ทำหน้าที่ผลักดันแนวคิดนี้เข้าสู่การปฏิบัติ

ขณะที่ฝ่ายการเมืองมองเห็นว่า นี่ไม่ใช่เพียงนโยบายสาธารณสุข

แต่มันคือ การเปลี่ยนความสัมพันธ์ระหว่างรัฐกับประชาชน

เพราะเมื่อประชาชนมีสิทธิรักษาพยาบาล เขาไม่ได้กำลัง “ขอรัฐรักษา”

แต่กำลัง ใช้สิทธิของตัวเอง

 

 “เลือกตั้งยังเท่ากัน แล้วทำไมรักษาไม่เท่ากัน?”

หัวใจของเรื่องนี้อยู่ที่แนวคิดเรื่อง ความเสมอภาค

ลองคิดง่าย ๆ ว่า ในการเลือกตั้ง

มหาเศรษฐีหนึ่งคนมีหนึ่งเสียง

คนหาเช้ากินค่ำหนึ่งคนก็มีหนึ่งเสียง

คนรวยไม่ได้มี 100 เสียงเพียงเพราะมีเงินมากกว่า

คนจนก็ไม่ได้มีเสียงน้อยกว่าเพียงเพราะมีรายได้น้อย

หนึ่งคนคือหนึ่งเสียง

แนวคิดหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าจึงนำคำถามเดียวกันมามองระบบสาธารณสุขว่า

«ถ้าทุกคนเป็นพลเมืองของประเทศเหมือนกัน

ทำไมเวลาป่วย คนจนจึงต้องได้รับการดูแลแตกต่างจากคนอื่นเพียงเพราะไม่มีเงิน?»

 

นี่คือแก่นความคิดที่ทำให้ “หลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า” มีความหมายมากกว่าการลดค่ารักษาพยาบาล

มันคือเรื่องของ ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์

 

แล้วเงินมาจากไหน? รัฐไม่ได้เอาเงิน 30 บาทไปจ่ายโรงพยาบาล

ตรงนี้เป็นเรื่องที่คนมักเข้าใจผิด

ชื่อ “30 บาทรักษาทุกโรค” ทำให้เหมือนกับว่าคนไข้จ่าย 30 บาท แล้วโรงพยาบาลนำเงิน 30 บาทนั้นไปจ่ายค่าหมอ ค่ายา ค่าผ่าตัด และค่าใช้จ่ายทั้งหมด

ความจริงระบบมีความซับซ้อนกว่านั้น

แนวคิดสำคัญคือ การรวมเงินไว้เป็นกองทุน แล้วจัดสรรงบประมาณตามจำนวนประชาชนที่อยู่ในระบบ

ในช่วงเริ่มต้น รัฐจัดสรรงบประมาณให้หน่วยบริการตามจำนวนประชากรที่รับผิดชอบ จากนั้นโรงพยาบาลและหน่วยบริการจึงนำงบประมาณไปบริหารจัดการระบบบริการสุขภาพของประชาชน

นี่มีหลักคิดคล้ายกับ “การประกัน”

ลองนึกถึงบริษัทประกัน

คนหนึ่งอาจป่วยหนักมากและใช้เงินรักษาจำนวนมหาศาล

ขณะที่อีกคนแทบไม่เคยเจ็บป่วยเลย

บริษัทประกันจึงไม่คิดว่า

 

«“วันนี้คุณจ่ายเงินเท่าไร คุณต้องได้รับค่ารักษาเท่านั้น”»

 

แต่ใช้วิธี รวมความเสี่ยงของคนจำนวนมากเข้าด้วยกัน

คนที่สุขภาพดีช่วยเฉลี่ยความเสี่ยงให้คนที่เจ็บป่วยหนัก

หลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าก็มีแนวคิดสำคัญในลักษณะเดียวกัน

คนที่แข็งแรงไม่ได้เสียเงินไปเปล่า ๆ แต่กำลังร่วมสร้างหลักประกันให้กับสังคมที่วันหนึ่งตัวเองก็อาจต้องใช้

 

แล้วทำไมต้อง “30 บาท”?

นี่คือคำถามที่น่าสนใจที่สุด

ถ้ารัฐจะช่วยประชาชน ทำไมไม่ให้ฟรีไปเลย?

เหตุผลหนึ่งของการออกแบบนโยบายในเวลานั้นคือ ต้องการให้ประชาชนมี ส่วนร่วมจ่ายเล็กน้อย แทนที่จะเป็นบริการที่ถูกมองว่า “ฟรีทั้งหมด”

30 บาทเป็นจำนวนเงินที่ฝ่ายนโยบายมองว่าอยู่ในระดับที่คนส่วนใหญ่สามารถจ่ายได้ และในเชิงนโยบายก็ช่วยสร้างความรู้สึกว่า การเข้ารับบริการมีต้นทุน แม้ต้นทุนจริงของการรักษาจะสูงกว่า 30 บาทมาก

แต่สิ่งสำคัญคือ 30 บาทไม่ใช่ราคาจริงของการรักษา

ถ้าคนไข้เข้ารับการรักษาโรคร้ายแรงที่มีค่าใช้จ่ายหลักหมื่น หลักแสน หรือมากกว่านั้น ก็ไม่ได้หมายความว่าโรงพยาบาลจะรักษาด้วยเงิน 30 บาทที่คนไข้จ่ายเพียงอย่างเดียว

เงินส่วนใหญ่ถูกจัดการผ่านระบบงบประมาณและกองทุนหลักประกันสุขภาพ

ดังนั้นชื่อ “30 บาทรักษาทุกโรค” จึงเป็นชื่อที่สื่อสารง่ายมากว่า

«ไม่ว่าคุณจะรวยหรือจน การเจ็บป่วยไม่ควรทำให้คุณหมดสิทธิ์เข้าถึงการรักษา»

 

30 บาทจึงไม่ใช่แค่เรื่อง “ถูก”

หัวใจของนโยบายนี้อาจไม่ใช่คำว่า “30 บาท” ด้วยซ้ำ

แต่คือคำว่า “ทุกคน”

ระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าถูกออกแบบขึ้นเพื่อให้คนไทยที่อยู่ในระบบมีหน่วยบริการประจำและสามารถเข้าถึงบริการสุขภาพ โดยเริ่มนำร่องในปี 2544 และขยายทั่วประเทศในปี 2545

ต่อมา พระราชบัญญัติหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ พ.ศ. 2545 ได้วางรากฐานทางกฎหมายของระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ หรือที่คนไทยคุ้นกันในชื่อ “บัตรทอง”

จากวันนั้น “การรักษาพยาบาล” จึงค่อย ๆ เปลี่ยนจากสิ่งที่ต้องพึ่งฐานะทางเศรษฐกิจ มาเป็นสิทธิทางสังคมที่ประชาชนควรเข้าถึงได้

 

จาก “30 บาทรักษาทุกโรค” สู่ “บัตรทอง”

เวลาผ่านไป คำว่า 30 บาทอาจกลายเป็นชื่อที่ติดปากมากกว่ารูปแบบการจ่ายเงินจริง

เพราะระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติพัฒนาต่อเนื่อง ทั้งเรื่องการจัดสรรงบประมาณ การเข้าถึงบริการ การรักษาโรคที่มีค่าใช้จ่ายสูง และการลดภาระค่าใช้จ่ายของประชาชน

ดังนั้น หากจะเข้าใจ 30 บาทอย่างแท้จริง ต้องมองให้ไกลกว่าคำว่า “จ่าย 30 บาทแล้วรักษา”

แต่ต้องมองว่าเป็นการปฏิรูประบบครั้งใหญ่ที่พยายามเปลี่ยนคำว่า

“สงเคราะห์คนจน” ให้กลายเป็น “หลักประกันสุขภาพของประชาชน”

และนี่คือความแตกต่างที่สำคัญมาก

เพราะคนจนไม่ได้ต้องการความสงสาร

เขาต้องการสิทธิ

บางทีความสำคัญที่สุดของ 30 บาทรักษาทุกโรคอาจไม่ได้อยู่ที่ตัวเลข 30

แต่อยู่ที่คำว่า “ทุกคน”

คนรวยป่วยได้

คนจนป่วยได้

ข้าราชการป่วยได้

ลูกจ้างป่วยได้

ชาวนาป่วยได้

เจ้าของธุรกิจป่วยได้

สุดท้ายแล้วทุกคนมีร่างกายเหมือนกัน และไม่มีใครรู้ว่าวันหนึ่งตัวเองจะต้องเจอกับโรคร้ายแรงหรืออุบัติเหตุหรือไม่

เพราะฉะนั้น หลักประกันสุขภาพจึงมีแนวคิดคล้ายกับหลักประกันอื่น ๆ ในสังคม

เราไม่ได้จ่ายเพื่อสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว

แต่เราร่วมกันสร้างระบบเอาไว้สำหรับวันที่ใครสักคนต้องการมัน

และวันหนึ่ง…

คนนั้นอาจเป็นเรา

30 บาทรักษาทุกโรคจึงไม่ได้เป็นเพียงนโยบายหาเสียงที่พูดว่า

«“รักษาถูกลง”»

แต่เป็นการประกาศแนวคิดทางสังคมว่า

«สุขภาพของประชาชนไม่ควรขึ้นอยู่กับว่าคุณเกิดมารวยหรือจน»

และนี่อาจเป็นเหตุผลที่ทำให้ชื่อ “30 บาทรักษาทุกโรค” กลายเป็นหนึ่งในนโยบายสาธารณะที่คนไทยจดจำมากที่สุดนโยบายหนึ่งของยุคหลังวิกฤตเศรษฐกิจ