สงคราม 38 นาทีที่จบก่อนคนตั้งตัว

เช้าวันที่ 27 สิงหาคม ค.ศ. 1896 เรือรบอังกฤษเปิดฉากยิงใส่พระราชวังของแซนซิบาร์ ไม่นานนักอาคารก็เกิดไฟไหม้ ปืนใหญ่ของฝ่ายแซนซิบาร์ถูกทำลาย และธงบนพระราชวังถูกยิงจนตกลงมา

การสู้รบกินเวลาประมาณ 38 นาที จึงถูกจดจำในฐานะสงครามที่สั้นที่สุดครั้งหนึ่งในประวัติศาสตร์

แต่เบื้องหลังเวลาไม่ถึงหนึ่งชั่วโมงนั้น ไม่ใช่เรื่องบังเอิญหรือการทะเลาะกันเล็ก ๆ หากเป็นผลจากการแย่งชิงอำนาจ การแทรกแซงของชาติมหาอำนาจ และความต่างด้านกำลังทหารที่ห่างกันจนแทบไม่มีทางต่อสู้ได้อย่างสูสี

แซนซิบาร์ในเวลานั้นเป็นรัฐสุลต่านบนหมู่เกาะนอกชายฝั่งแอฟริกาตะวันออก แม้จะมีผู้ปกครองของตนเอง แต่การเมืองภายในถูกอังกฤษควบคุมอยู่มาก อังกฤษมีผลประโยชน์ทั้งด้านการค้าและเส้นทางเดินเรือ จึงต้องการให้ผู้ที่จะขึ้นเป็นสุลต่านเป็นคนที่ยอมร่วมมือกับตน

จุดแตกหักเกิดขึ้นเมื่อสุลต่านฮาหมัด บิน ทูเวนี ซึ่งมีความสัมพันธ์ที่ดีกับอังกฤษ สิ้นพระชนม์อย่างกะทันหันในวันที่ 25 สิงหาคม ค.ศ. 1896

หลังจากนั้น คาลิด บิน บาร์กาช ญาติของสุลต่านผู้ล่วงลับ รีบเข้าไปยึดพระราชวังและประกาศตนเป็นสุลต่านทันที โดยไม่ได้รับความเห็นชอบจากกงสุลอังกฤษ

อังกฤษไม่ยอมรับการขึ้นสู่อำนาจครั้งนี้ เพราะต้องการสนับสนุนฮามุด บิน มูฮัมหมัด ซึ่งถูกมองว่าจะปฏิบัติตามแนวทางของอังกฤษมากกว่า

สถานการณ์จึงกลายเป็นการเผชิญหน้ากันอย่างรวดเร็ว

คาลิดรวบรวมกำลังคนหลายพันคนไว้รอบพระราชวัง บางส่วนเป็นทหารรักษาพระองค์ บางส่วนเป็นประชาชนที่สนับสนุนเขา ฝ่ายแซนซิบาร์มีปืนใหญ่ ปืนกล และเรือพระที่นั่งติดอาวุธชื่อกลาสโกว์จอดอยู่ในท่าเรือ

เมื่อมองเพียงจำนวนคน กองกำลังของคาลิดอาจดูไม่น้อย แต่สภาพอาวุธและการฝึกต่างจากกองทัพอังกฤษอย่างมาก หลายคนไม่มีประสบการณ์รบ ขณะที่ปืนใหญ่บางกระบอกก็เป็นอาวุธเก่าที่ได้รับมาจากต่างประเทศ

ฝ่ายอังกฤษนำเรือรบหลายลำเข้าประจำตำแหน่งใกล้ท่าเรือ พร้อมทหารเรือและทหารที่ได้รับการฝึกมาอย่างดี ปืนบนเรือสามารถยิงเข้าใส่พระราชวังได้โดยตรง

อังกฤษยื่นคำขาดให้คาลิดออกจากพระราชวัง ลดธง และสละตำแหน่งภายในเวลา 9 โมงเช้าของวันที่ 27 สิงหาคม

คาลิดไม่ยอมทำตาม เขาเชื่อว่าอังกฤษอาจไม่เปิดฉากโจมตีจริง หรืออย่างน้อยก็น่าจะมีการเจรจาต่อรองกันอีก แต่เมื่อเส้นตายผ่านไป อังกฤษก็เริ่มยิง

ปืนใหญ่จากเรือรบถล่มพระราชวังซึ่งส่วนใหญ่สร้างจากไม้ กำแพงและอาคารจึงเสียหายอย่างรวดเร็ว เกิดไฟลุกไหม้หลายจุด ขณะที่ปืนของฝ่ายแซนซิบาร์ถูกทำลายจนแทบยิงตอบโต้ไม่ได้

เรือกลาสโกว์พยายามยิงใส่เรืออังกฤษ แต่ถูกยิงกลับและจมลงในบริเวณท่าเรือ ลูกเรือบางส่วนรอดชีวิตเพราะน้ำบริเวณนั้นไม่ลึกมาก

ระยะเวลาสั้นไม่ได้แปลว่าความเสียหายน้อย

ฝ่ายแซนซิบาร์มีผู้เสียชีวิตและบาดเจ็บรวมกันหลายร้อยคน ส่วนฝ่ายอังกฤษมีผู้บาดเจ็บเพียงเล็กน้อย ความต่างนี้สะท้อนชัดว่าทั้งสองฝ่ายมีกำลังรบไม่ใกล้เคียงกันเลย

คาลิดหนีออกจากพระราชวังระหว่างการโจมตี แล้วเข้าไปขอลี้ภัยในสถานกงสุลเยอรมนี อังกฤษต้องการจับตัวเขา แต่ไม่สามารถบุกเข้าไปในพื้นที่ของสถานกงสุลได้โดยตรง

ต่อมาเยอรมนีช่วยพาคาลิดออกจากแซนซิบาร์โดยไม่ต้องเหยียบพื้นที่ที่อังกฤษควบคุม เขาถูกนำตัวขึ้นเรือเยอรมันและเดินทางไปยังดินแดนในแอฟริกาตะวันออกที่อยู่ใต้อิทธิพลของเยอรมนีในเวลานั้น

หลังการรบ อังกฤษแต่งตั้งฮามุด บิน มูฮัมหมัดขึ้นเป็นสุลต่านตามที่ต้องการ แม้แซนซิบาร์ยังคงมีตำแหน่งสุลต่านอยู่ แต่เหตุการณ์ครั้งนี้ทำให้เห็นชัดว่าอำนาจในการตัดสินใจจริงอยู่ในมือของอังกฤษมากเพียงใด

สงครามอังกฤษ–แซนซิบาร์จึงไม่ได้มีความสำคัญแค่เพราะมันสั้นจนน่าประหลาดใจ

มันเป็นภาพย่อของยุคล่าอาณานิคม เมื่อรัฐเล็ก ๆ อาจยังมีธง มีวัง และมีผู้ปกครองของตนเอง แต่กลับไม่มีอิสระมากพอที่จะเลือกผู้นำโดยไม่ผ่านความเห็นชอบของชาติมหาอำนาจ

ชื่อของสงครามครั้งนี้มักถูกหยิบมาเล่าเป็นเกร็ดแปลกในประวัติศาสตร์ เพราะใช้เวลาสั้นกว่าการแข่งขันฟุตบอลหนึ่งนัดเสียอีก ทว่าในเวลาเพียง 38 นาทีนั้น รัฐบาลถูกเปลี่ยน ผู้คนหลายร้อยคนเสียชีวิตหรือบาดเจ็บ และสถานะของแซนซิบาร์ก็ถูกตอกย้ำว่าไม่อาจขัดคำสั่งอังกฤษได้

บางสงครามยืดเยื้อหลายสิบปี บางสงครามจบลงในเวลาไม่ถึงหนึ่งชั่วโมง แต่ความยาวของการสู้รบไม่ได้เป็นตัวบอกว่าผลกระทบจะเล็กหรือใหญ่

สำหรับแซนซิบาร์ เวลา 38 นาทีเพียงพอที่จะเปลี่ยนผู้ปกครอง ทำลายพระราชวัง และทำให้อำนาจที่ซ่อนอยู่เบื้องหลังการเมืองของเกาะปรากฏออกมาอย่างชัดเจน