หัวใจกุ้งอยู่ในหัวจริงหรือ

ประโยคว่า “หัวใจกุ้งอยู่ในหัว” ถูกแชร์ต่อกันมานาน เพราะฟังดูแปลกและจำง่าย แต่ถ้าจะพูดให้ตรงตามกายวิภาคมากขึ้น หัวใจของกุ้งไม่ได้อยู่ในส่วนหัวแบบเดียวกับที่เราเข้าใจคำว่า “หัว” ของคน แต่อยู่บริเวณด้านบนของส่วนที่เรียกว่า หัวอก

กุ้งมีรูปร่างต่างจากสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมอย่างชัดเจน ลำตัวด้านหน้าของกุ้งเกิดจากส่วนหัวและส่วนอกที่เชื่อมรวมกัน จึงเรียกว่า “หัวอก” หรือ cephalothorax บริเวณนี้คือส่วนที่เราเห็นเป็นเปลือกแข็งชิ้นใหญ่ด้านหน้า ตั้งแต่หัวไปจนถึงก่อนเริ่มปล้องท้อง

หัวใจของกุ้งอยู่ค่อนไปทางด้านบนและด้านหลังของหัวอก ใกล้กับกระดองส่วนบน เมื่อมองจากภายนอก ตำแหน่งนั้นยังอยู่ใต้เปลือกบริเวณที่คนทั่วไปเรียกรวม ๆ ว่า “หัวกุ้ง” จึงไม่แปลกที่คำอธิบายแบบสั้นจะกลายเป็นว่า หัวใจกุ้งอยู่ในหัว

แต่ในทางวิทยาศาสตร์ คำพูดนี้ถือว่าเข้าใจได้ แต่ไม่แม่นทั้งหมด

เหตุผลสำคัญคือสิ่งที่เราเรียกว่า “หัวกุ้ง” ตอนแกะกิน ไม่ได้มีแค่สมองหรืออวัยวะรับความรู้สึก ภายในส่วนนั้นยังรวมอวัยวะอีกหลายอย่างที่อยู่ในช่วงอก เช่น หัวใจ กระเพาะอาหาร ต่อมย่อยอาหาร เหงือก และอวัยวะบางส่วนที่เกี่ยวข้องกับการสืบพันธุ์

พูดง่าย ๆ คือ ส่วนหน้าชิ้นใหญ่ของกุ้งเป็นพื้นที่รวมอวัยวะภายในจำนวนมาก ไม่ได้แยกเป็นหัว คอ และอกชัดเจนเหมือนคน

สมองของกุ้งเองอยู่ด้านหน้ากว่าหัวใจ และมีขนาดเล็ก ระบบประสาทจะทอดต่อไปตามด้านล่างของลำตัว ต่างจากสัตว์มีกระดูกสันหลังที่ไขสันหลังอยู่ทางด้านหลัง ความแตกต่างนี้ทำให้การเทียบตำแหน่งอวัยวะของกุ้งกับร่างกายมนุษย์ตรง ๆ มักทำให้เข้าใจผิด

ระบบไหลเวียนเลือดของกุ้งก็ต่างจากคนเช่นกัน กุ้งมีระบบไหลเวียนแบบเปิด ของเหลวในร่างกายที่ทำหน้าที่คล้ายเลือดไม่ได้วิ่งอยู่ในหลอดเลือดปิดตลอดทาง หัวใจจะสูบของเหลวออกไปหล่อเลี้ยงอวัยวะต่าง ๆ แล้วของเหลวจะไหลกลับผ่านช่องว่างภายในลำตัว

ของเหลวนี้มักเรียกว่า ฮีโมลิมฟ์ ทำหน้าที่ขนส่งออกซิเจน สารอาหาร และของเสีย สีของมันไม่ได้แดงเหมือนเลือดมนุษย์ เพราะกุ้งไม่ได้ใช้ฮีโมโกลบินที่มีธาตุเหล็กเป็นตัวหลักในการจับออกซิเจน แต่ใช้สารที่มีทองแดงเป็นองค์ประกอบ จึงอาจมีสีออกฟ้าอ่อนเมื่อจับกับออกซิเจน

หัวใจของกุ้งมีลักษณะเป็นถุงกล้ามเนื้อขนาดเล็ก อยู่ใต้กระดองด้านบน การที่มันอยู่ใกล้เปลือกส่วนหัวอกช่วยให้สูบของเหลวไปยังอวัยวะสำคัญในบริเวณด้านหน้าได้อย่างมีประสิทธิภาพ ทั้งเหงือก ระบบย่อยอาหาร และกล้ามเนื้อที่ใช้ขยับขา

ตำแหน่งของหัวใจยังสัมพันธ์กับโครงสร้างร่างกายของสัตว์จำพวกครัสเตเชียน ซึ่งรวมถึงกุ้ง ปู และกั้ง สัตว์กลุ่มนี้มีโครงแข็งอยู่นอกร่างกาย อวัยวะภายในจึงถูกจัดวางแน่นอยู่ภายใต้กระดอง โดยเฉพาะบริเวณหัวอกที่เป็นเหมือนห้องหลักของร่างกาย

เวลาเห็นกุ้งสด บางครั้งอาจสังเกตเห็นจุดเล็ก ๆ ที่เต้นอยู่ใต้กระดองด้านบน โดยเฉพาะในกุ้งที่เปลือกบางหรือมีสีค่อนข้างใส จุดนั้นอาจเป็นการเคลื่อนไหวของหัวใจ แต่การมองเห็นจากภายนอกขึ้นอยู่กับชนิด ขนาด สีเปลือก และสภาพของกุ้งด้วย

ส่วนเส้นสีดำที่พาดตามแนวหลังของกุ้งไม่ใช่หัวใจ และไม่ใช่เส้นเลือด มันคือทางเดินอาหารส่วนหนึ่ง ซึ่งอาจมีเศษอาหารหรือของเสียอยู่ข้างใน จึงมักถูกดึงออกก่อนปรุงอาหาร แม้ในกุ้งตัวเล็กหลายชนิด การกินทั้งเส้นก็ไม่ได้ทำให้เกิดอันตรายโดยตรงหากกุ้งสดและปรุงสุกสะอาด

สิ่งที่คนเรียกว่า “มันกุ้ง” ในส่วนหัวก็ไม่ใช่หัวใจเช่นกัน เนื้อสีเหลือง ส้ม หรือน้ำตาลที่อยู่ในหัวกุ้งส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับต่อมย่อยอาหารและอวัยวะภายในบางส่วน สีและปริมาณแตกต่างกันไปตามชนิด อาหาร เพศ และช่วงการเจริญเติบโตของกุ้ง

ความเข้าใจว่าอวัยวะทุกอย่างในส่วนหน้าคือ “สมอง” หรือ “มันกุ้ง” จึงไม่ตรงนัก เพราะพื้นที่เล็ก ๆ ใต้กระดองนั้นมีทั้งระบบย่อยอาหาร ระบบไหลเวียน เหงือก และเนื้อเยื่อหลายชนิดอยู่รวมกัน

ถ้าจะอธิบายให้สั้นแต่ยังถูกต้อง ควรพูดว่า “หัวใจของกุ้งอยู่ในส่วนหัวอก ใต้กระดองด้านบน” มากกว่าพูดว่าอยู่ในหัวเฉย ๆ

ประโยคเดิมไม่ได้ผิดจนคนละเรื่อง เพราะตำแหน่งนั้นอยู่ในส่วนที่คนทั่วไปเรียกว่าหัวกุ้งจริง เพียงแต่คำว่า “หัว” ในภาษาพูดกว้างกว่าคำที่ใช้แบ่งส่วนร่างกายทางชีววิทยา

เรื่องนี้จึงเป็นตัวอย่างที่ดีของข้อมูลแบบเกร็ดความรู้ที่ฟังแล้วน่าตื่นเต้น แต่พอขยายความอีกนิดจะเห็นว่าความจริงไม่ได้แปลกเพราะหัวใจไปอยู่ผิดที่ แค่ร่างกายของกุ้งถูกสร้างมาคนละแบบกับร่างกายของเราเท่านั้น