สมองไม่เจ็บ แล้วปวดหัวมาจากไหน

ตัวเนื้อสมองของมนุษย์ไม่มีตัวรับความเจ็บปวด หรือที่เรียกว่า nociceptor อยู่เหมือนผิวหนัง กล้ามเนื้อ หรืออวัยวะบางส่วน ต่อให้เนื้อสมองถูกสัมผัสโดยตรง สมองก็ไม่ได้ส่งสัญญาณว่า “ตรงนี้เจ็บ” แบบเดียวกับเวลานิ้วถูกของมีคมบาด

ฟังดูแปลก เพราะสมองคืออวัยวะที่ทำให้เรารับรู้ความเจ็บปวดทุกชนิด แต่ตัวมันเองกลับไม่รู้สึกเจ็บ

เรื่องนี้ไม่ได้แปลว่าศีรษะของเราไม่มีส่วนที่รับความเจ็บปวด รอบสมองยังมีเนื้อเยื่ออีกหลายชั้นที่ไวต่อความเจ็บมาก ทั้งหนังศีรษะ กล้ามเนื้อ เส้นประสาท เยื่อหุ้มสมอง หลอดเลือด และเนื้อเยื่อรอบกะโหลก เมื่อส่วนเหล่านี้ถูกกด ดึง อักเสบ ระคายเคือง หรือมีการเปลี่ยนแปลงของหลอดเลือด เราจึงรู้สึกปวดหัวได้

เวลาพูดว่า “ปวดสมอง” สิ่งที่ปวดจริงจึงมักไม่ใช่เนื้อสมอง แต่เป็นโครงสร้างที่อยู่รอบ ๆ

สมองทำหน้าที่รับสัญญาณมากกว่าร้องเจ็บเอง

เมื่อเราเหยียบของแหลม ตัวรับความเจ็บปวดบริเวณเท้าจะตรวจพบว่าเนื้อเยื่ออาจกำลังเสียหาย จากนั้นส่งสัญญาณผ่านเส้นประสาทและไขสันหลังขึ้นไปยังสมอง สมองนำข้อมูลเหล่านั้นมาประมวลผลร่วมกับตำแหน่ง ความรุนแรง ความกลัว ความทรงจำ และสถานการณ์ตรงหน้า แล้วเราจึงรับรู้ว่าเจ็บตรงไหน เจ็บมากแค่ไหน และควรทำอย่างไรต่อ

สมองจึงเป็นเหมือนศูนย์แปลผลความเจ็บปวดจากทั่วร่างกาย แต่เนื้อสมองไม่มีระบบเตือนภัยแบบเดียวกันติดอยู่กับตัวเอง

สิ่งนี้มีประโยชน์ต่อการทำงานของสมองไม่น้อย เพราะสมองมีเซลล์ประสาทจำนวนมหาศาลและมีกิจกรรมทางไฟฟ้าเกิดขึ้นตลอดเวลา หากเนื้อสมองมีตัวรับความเจ็บปวดกระจายอยู่เหมือนผิวหนัง การเปลี่ยนแปลงเล็ก ๆ ภายในอาจสร้างสัญญาณรบกวนได้ง่ายเกินไป ร่างกายจึงใช้โครงสร้างรอบสมองเป็นแนวตรวจจับอันตรายแทน

แล้วอาการปวดหัวเกิดจากอะไร

อาการปวดหัวมีหลายแบบและไม่ได้เกิดจากสาเหตุเดียว

อาการปวดจากความตึงเครียดอาจเกี่ยวข้องกับกล้ามเนื้อบริเวณศีรษะ คอ และบ่าที่เกร็ง รวมถึงระบบประสาทที่ไวต่อความเจ็บมากขึ้น คนที่นั่งทำงานท่าเดิมนาน ๆ นอนน้อย เครียด หรือใช้สายตาต่อเนื่อง อาจรู้สึกเหมือนมีอะไรมารัดรอบศีรษะ แม้ตัวเนื้อสมองจะไม่ได้เจ็บเลยก็ตาม

ไมเกรนซับซ้อนกว่านั้น โดยเกี่ยวข้องกับการทำงานของระบบประสาทและสารเคมีในสมอง รวมถึงเส้นประสาทที่รับความรู้สึกจากเยื่อหุ้มสมองและหลอดเลือด ผู้ที่เป็นไมเกรนอาจปวดตุบ ๆ คลื่นไส้ แพ้แสง แพ้เสียง หรือเห็นภาพผิดปกติก่อนเริ่มปวด ความรู้สึกทั้งหมดนี้เกิดจากกระบวนการของระบบประสาท ไม่ใช่เพราะเนื้อสมองมีแผลแล้วร้องเจ็บโดยตรง

ไซนัสอักเสบ ปัญหาฟัน ความผิดปกติของข้อต่อขากรรไกร หรือกล้ามเนื้อคอก็ทำให้เกิดความรู้สึกปวดร้าวขึ้นศีรษะได้ สมองอาจตีความตำแหน่งของสัญญาณคลาดเคลื่อน จนเรารู้สึกว่าปวดอยู่ลึก ๆ ข้างใน ทั้งที่ต้นเหตุอยู่ในบริเวณใกล้เคียง

เหตุผลที่ผ่าตัดสมองขณะคนไข้ตื่นได้

การที่เนื้อสมองไม่มีตัวรับความเจ็บปวด ทำให้การผ่าตัดสมองบางชนิดสามารถทำในช่วงที่ผู้ป่วยรู้สึกตัวได้ การผ่าตัดลักษณะนี้เรียกกันทั่วไปว่าการผ่าตัดสมองขณะตื่น แพทย์อาจพูดคุยกับผู้ป่วย ให้ขยับมือ นับเลข อ่านคำ หรือบอกชื่อสิ่งของระหว่างการผ่าตัด

จุดประสงค์คือช่วยตรวจสอบว่าบริเวณที่กำลังรักษาอยู่ใกล้ส่วนที่ควบคุมภาษา การเคลื่อนไหว หรือความสามารถสำคัญอื่นหรือไม่

อย่างไรก็ตาม ไม่ได้หมายความว่าจะเปิดกะโหลกโดยไม่ใช้ยาชา หนังศีรษะ เยื่อหุ้มกระดูก และโครงสร้างรอบ ๆ ยังรับความเจ็บปวดได้ตามปกติ จึงต้องมีการระงับความรู้สึกและควบคุมอาการอย่างละเอียด ส่วนที่แพทย์สามารถแตะหรือกระตุ้นได้โดยไม่ทำให้เกิดความเจ็บแบบตรง ๆ คือตัวเนื้อสมอง

บางครั้งการกระตุ้นสมองอาจทำให้ผู้ป่วยรู้สึกชา เห็นแสง ได้ยินเสียงแปลก ๆ ขยับร่างกายโดยไม่ตั้งใจ หรือนึกคำไม่ออกชั่วคราว สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่ความเจ็บจากเนื้อสมอง แต่เป็นผลจากการกระตุ้นบริเวณที่ทำหน้าที่ควบคุมการรับรู้หรือการเคลื่อนไหว

ไม่มีตัวรับความเจ็บ ไม่ได้แปลว่าเสียหายแล้วไม่เป็นไร

ประเด็นที่ควรแยกให้ออกคือ “ไม่รู้สึกเจ็บ” ไม่ได้หมายถึง “ไม่เป็นอันตราย”

เนื้อสมองสามารถได้รับความเสียหายจากการขาดเลือด เลือดออก การติดเชื้อ ก้อนเนื้อ การกระแทก หรือแรงกดภายในกะโหลก แม้ตัวเนื้อสมองจะไม่ส่งสัญญาณเจ็บโดยตรง แต่อาการที่เกิดขึ้นอาจปรากฏในรูปอื่น เช่น แขนขาอ่อนแรง พูดไม่ชัด มองเห็นผิดปกติ สับสน ชัก หมดสติ หรือพฤติกรรมเปลี่ยนไป

อาการปวดศีรษะในบางกรณีก็มาจากแรงกดหรือการระคายเคืองต่อเยื่อหุ้มสมองและหลอดเลือด ไม่ใช่จากเนื้อสมอง แต่ยังอาจบอกถึงปัญหาร้ายแรงที่อยู่ภายในได้

อาการปวดหัวที่เกิดขึ้นฉับพลันและรุนแรงมาก โดยเฉพาะถ้าร่วมกับหน้าเบี้ยว แขนขาอ่อนแรง พูดลำบาก ชัก เป็นไข้สูง คอแข็ง หมดสติ หรือเกิดหลังศีรษะกระแทก ควรได้รับการตรวจโดยเร็ว ไม่ควรใช้ความเข้าใจว่า “สมองไม่รู้สึกเจ็บ” มาเป็นเหตุผลในการปล่อยผ่าน

ความเจ็บปวดจึงเป็นเรื่องย้อนแย้งของสมองอยู่เล็กน้อย อวัยวะชิ้นนี้สามารถทำให้เรารับรู้ความเจ็บตั้งแต่ปลายเท้าไปจนถึงใบหน้า สามารถเพิ่มหรือลดความรุนแรงของความเจ็บตามอารมณ์และความทรงจำ และยังทำให้เราจำความเจ็บครั้งเก่าได้อย่างแม่นยำ

แต่เมื่อพูดถึงเนื้อสมองของตัวมันเอง กลับไม่มีตัวรับที่จะบอกว่าเจ็บตรงจุดนั้น

เวลาปวดหัว เราจึงไม่ได้กำลังรู้สึกว่าสมองกำลังปวด สิ่งที่ส่งเสียงเตือนมักเป็นเยื่อหุ้มสมอง หลอดเลือด เส้นประสาท กล้ามเนื้อ หรือเนื้อเยื่อรอบกะโหลก ส่วนสมองยังคงทำหน้าที่เดิม คือรับสัญญาณเหล่านั้นมาแปลให้เรารู้ว่า มีบางอย่างกำลังเกิดขึ้นในศีรษะ