ทำไมจมูกถึงสลับข้างกันหายใจ

ลองปิดรูจมูกทีละข้างแล้วสูดลมหายใจ จะสังเกตได้ว่าข้างหนึ่งโล่งกว่า ส่วนอีกข้างเหมือนมีลมผ่านน้อยกว่า ทั้งที่ไม่ได้เป็นหวัดและไม่มีน้ำมูก ความรู้สึกนี้ไม่ได้เกิดจากจมูกตันผิดปกติเสมอไป แต่เป็นการทำงานตามธรรมชาติที่เรียกว่า “วงจรจมูก” หรือ nasal cycle

ร่างกายไม่ได้แบ่งลมหายใจผ่านรูจมูกทั้งสองข้างเท่ากันตลอดเวลา โดยทั่วไปจะมีข้างหนึ่งเป็นทางหลัก ส่วนอีกข้างมีทางเดินแคบลงเล็กน้อย หลังจากผ่านไประยะหนึ่งข้างที่เคยโล่งจะเริ่มแคบลง และอีกข้างจะเปิดกว้างขึ้นแทน การเปลี่ยนนี้ค่อยเป็นค่อยไปจนเจ้าตัวแทบไม่รู้สึก

ต้นเหตุไม่ได้อยู่ที่รูจมูกด้านนอก แต่อยู่ลึกเข้าไปในโพรงจมูก บริเวณนั้นมีเนื้อเยื่อและเส้นเลือดจำนวนมาก โดยเฉพาะส่วนที่เรียกว่าเทอร์บิเนต ซึ่งเป็นโครงสร้างคล้ายสันนูนตามผนังจมูก เมื่อเส้นเลือดฝั่งหนึ่งขยายตัว เนื้อเยื่อจะบวมขึ้นเล็กน้อย ช่องทางเดินอากาศจึงแคบลง ขณะเดียวกันเส้นเลือดอีกฝั่งหดตัว ช่องทางฝั่งนั้นก็เปิดกว้างกว่าเดิม

ทั้งหมดถูกควบคุมโดยระบบประสาทอัตโนมัติแบบเดียวกับที่ช่วยดูแลการเต้นของหัวใจ การย่อยอาหาร และการขยายหรือหดตัวของหลอดเลือด เราจึงไม่ต้องคอยสั่งให้จมูกเปลี่ยนข้าง และมักไม่รู้ด้วยซ้ำว่ากำลังเกิดขึ้น

หลายคนเคยได้ยินว่าจมูกจะสลับข้างทุกสองถึงสามชั่วโมง ตัวเลขนี้ใช้เป็นภาพคร่าว ๆ ได้ แต่ไม่ใช่เวลาตายตัวสำหรับทุกคน วงจรอาจสั้นหรือยาวกว่านั้น และในคนคนเดียวกันก็เปลี่ยนไปตามช่วงเวลาได้ การนอนหลับ ท่านอน อุณหภูมิ อารมณ์ การออกกำลังกาย ฮอร์โมน ภูมิแพ้ และการระคายเคืองในจมูก ล้วนมีผลต่อความโล่งของแต่ละข้าง

เหตุผลที่จมูกต้องสลับกันยังอธิบายได้ไม่หมดทุกด้าน แต่การทำงานนี้น่าจะช่วยให้เยื่อบุจมูกแต่ละฝั่งได้พักและรักษาความชุ่มชื้น เพราะอากาศที่หายใจเข้าไม่ได้ไหลผ่านเฉย ๆ จมูกต้องอุ่นอากาศ เพิ่มความชื้น และดักจับฝุ่นหรือสิ่งแปลกปลอมก่อนส่งลงไปยังทางเดินหายใจส่วนล่าง

ฝั่งที่รับลมมากจะสัมผัสกับอากาศแห้ง ฝุ่น และอนุภาคต่าง ๆ มากกว่า การลดกระแสลมลงชั่วคราวอาจเปิดโอกาสให้ผิวเยื่อบุฟื้นตัวและจัดการเมือกได้ดีขึ้น ส่วนอีกฝั่งก็รับหน้าที่เป็นทางเดินหลักแทน จึงคล้ายการสลับเวรกันมากกว่าการปิดรูจมูกข้างหนึ่งอย่างสมบูรณ์

แม้ฝั่งที่แคบลงจะรู้สึกเหมือนตัน แต่ปกติยังมีอากาศผ่านอยู่ เพียงแต่น้อยกว่าอีกข้าง หากลองทดสอบในช่วงที่สุขภาพปกติ อาจพบว่าข้างหนึ่งหายใจสะดวกชัดเจน แต่พอผ่านไปหลายชั่วโมงหรือหลังเปลี่ยนอิริยาบถ ข้างที่เคยอึดอัดอาจกลับมาโล่งเอง

ท่านอนเห็นผลได้ง่ายที่สุด เมื่อนอนตะแคง เนื้อเยื่อในโพรงจมูกด้านที่อยู่ล่างมักบวมมากขึ้นจากการเปลี่ยนแปลงของเลือดและแรงกด ทำให้รูจมูกด้านล่างรู้สึกตันกว่าเดิม ส่วนด้านบนกลับโล่งขึ้น บางคนจึงพลิกตัวแล้วพบว่าจมูกที่ตันค่อย ๆ สลับข้างตามไปด้วย

เวลาออกกำลังกาย ภาพอาจต่างออกไป เพราะระบบประสาทช่วยให้เส้นเลือดในเยื่อบุจมูกหดตัว ช่องทางเดินอากาศจึงเปิดกว้างขึ้นทั้งสองข้าง เราจึงมักรู้สึกว่าหายใจทางจมูกได้สะดวกขึ้นระหว่างเคลื่อนไหว แม้ก่อนหน้านั้นจะมีข้างหนึ่งโล่งน้อยกว่า

วงจรจมูกยังเกี่ยวข้องกับการรับกลิ่นด้วย โมเลกุลกลิ่นแต่ละชนิดไม่ได้ถูกตรวจจับได้ดีในกระแสอากาศแบบเดียวกันทั้งหมด กลิ่นบางชนิดเหมาะกับอากาศที่ไหลเร็ว ขณะที่บางชนิดอาจถูกจับได้ดีเมื่ออากาศไหลช้ากว่า การมีรูจมูกสองข้างที่กระแสลมไม่เท่ากันจึงอาจช่วยให้ระบบรับกลิ่นเก็บรายละเอียดได้หลากหลายขึ้น

อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่ทุกอาการจมูกตันข้างเดียวจะอธิบายด้วยวงจรตามธรรมชาติ หากจมูกตันอยู่ข้างเดิมตลอดหลายวันหรือหลายสัปดาห์ มีเลือดกำเดาไหลบ่อย ปวดใบหน้า ได้กลิ่นลดลงมาก มีน้ำมูกผิดปกติ หรือหายใจลำบากจนรบกวนการนอน ควรหาสาเหตุอื่นร่วมด้วย เช่น ภูมิแพ้ เยื่อบุอักเสบ ผนังกั้นจมูกคด ริดสีดวงจมูก หรือการติดเชื้อ

วิธีสังเกตง่าย ๆ คือดูว่าอาการเปลี่ยนข้างได้หรือไม่ หากวันนี้ข้างซ้ายโล่งกว่า ผ่านไปสักพักข้างขวากลับโล่งแทน และไม่มีอาการผิดปกติอื่นร่วมด้วย ส่วนใหญ่ก็เข้ากับวงจรจมูกตามปกติ แต่ถ้าข้างหนึ่งแทบไม่เคยเปิดเลย แม้เปลี่ยนท่านอนหรือรอหลายชั่วโมงแล้ว อาการนั้นอาจไม่ใช่แค่การสลับเวรของจมูก

ดังนั้นความรู้สึกว่าหายใจได้ไม่เท่ากันสองข้างไม่จำเป็นต้องหมายความว่ากำลังป่วย จมูกของเรากำลังปรับทางเดินอากาศอยู่ตลอดเวลา เพียงแต่ทำอย่างเงียบ ๆ และช้ามาก จนเรามักสังเกตเห็นก็ตอนลองปิดจมูกทีละข้าง หรือในคืนที่นอนตะแคงแล้วรู้สึกว่าจมูกตันสลับไปมาเท่านั้น