ทำไมนกเกือบทั้งหมดไม่มีองคชาต

นกตัวผู้ส่วนใหญ่บนโลกไม่มีองคชาตสำหรับสอดใส่ แม้นกทุกชนิดจะสืบพันธุ์ด้วยการปฏิสนธิภายในก็ตาม มีนกเพียงประมาณ 3 เปอร์เซ็นต์เท่านั้นที่ยังคงมีอวัยวะลักษณะนี้อยู่ ส่วนอีกประมาณ 97 เปอร์เซ็นต์ใช้วิธีที่รวดเร็วและดูเรียบง่ายกว่ามาก

วิธีนั้นเรียกว่า “การสัมผัสทวารร่วม” หรือที่มักเรียกกันว่า cloacal kiss

ทวารร่วมเป็นช่องเปิดที่เชื่อมกับระบบขับถ่ายและระบบสืบพันธุ์ นกตัวผู้กับตัวเมียต่างก็มีช่องนี้ เวลาผสมพันธุ์ ตัวผู้จะขึ้นไปทรงตัวบนหลังตัวเมีย ทั้งคู่เบนหางออกจากกันเล็กน้อย แล้วประกบช่องเปิดเข้าหากันเพื่อถ่ายอสุจิ

คำว่า kiss อาจทำให้นึกว่าเป็นขั้นตอนที่นุ่มนวลและใช้เวลานาน แต่ในความเป็นจริงการสัมผัสอาจเกิดขึ้นเพียงช่วงสั้นมาก บางครั้งไม่ถึงหนึ่งวินาที หากตำแหน่งไม่ตรง จังหวะไม่ดี หรือฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งไม่ให้ความร่วมมือ การถ่ายอสุจิก็อาจไม่สำเร็จ

นกที่เราเห็นกันเป็นประจำ ไม่ว่าจะเป็นนกกระจอก นกพิราบ อีกา นกแก้ว เหยี่ยว หรือนกขนาดเล็กตามสวน ส่วนใหญ่ใช้วิธีนี้ทั้งนั้น พวกมันไม่จำเป็นต้องมีอวัยวะสำหรับสอดใส่ เพราะการประกบทวารร่วมก็เพียงพอสำหรับการส่งอสุจิเข้าสู่ระบบสืบพันธุ์ของตัวเมีย

เมื่ออสุจิเข้าไปแล้ว นกตัวเมียบางชนิดยังสามารถเก็บอสุจิไว้ในท่อขนาดเล็กภายในระบบสืบพันธุ์ได้ระยะหนึ่ง ไข่จึงไม่จำเป็นต้องได้รับการปฏิสนธิในทันทีที่ผสมพันธุ์ แต่จะเกิดขึ้นเมื่อไข่เคลื่อนผ่านท่อนำไข่ ก่อนสร้างเปลือกและถูกวางออกมา

แล้วนก 3 เปอร์เซ็นต์ที่มีองคชาตคือพวกไหน

กลุ่มที่เห็นชัดที่สุดคือนกน้ำบางชนิด เช่น เป็ด ห่าน และหงส์ รวมถึงนกดั้งเดิมบางกลุ่มอย่างนกกระจอกเทศ นกอีมู นกเรีย และนกทินามู อวัยวะของนกเหล่านี้ไม่ได้ทำงานเหมือนของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทุกอย่าง การแข็งตัวอาศัยของเหลวในระบบน้ำเหลืองมากกว่าเลือด และเมื่อไม่ได้ใช้งาน อวัยวะจะพับหรือม้วนเก็บอยู่ภายในทวารร่วม

ในเป็ดบางชนิด รูปร่างของอวัยวะอาจยาวและบิดเป็นเกลียว ขณะที่ระบบสืบพันธุ์ของตัวเมียก็มีทางโค้ง ถุงตัน และโครงสร้างซับซ้อนตามไปด้วย นักชีววิทยามองว่านี่เป็นผลจากการแข่งขันทางวิวัฒนาการระหว่างเพศ ตัวผู้พัฒนาโครงสร้างที่ช่วยให้ส่งอสุจิได้สำเร็จ ส่วนตัวเมียก็พัฒนาโครงสร้างที่ช่วยควบคุมว่าการผสมครั้งใดจะมีโอกาสนำไปสู่การปฏิสนธิ

เรื่องที่น่าสนใจคือ บรรพบุรุษยุคแรกของนกน่าจะมีอวัยวะสำหรับสอดใส่อยู่แล้ว การไม่มีองคชาตจึงไม่ใช่ลักษณะดั้งเดิมที่สุด แต่เป็นผลจากการลดรูปหรือสูญหายระหว่างวิวัฒนาการของนกหลายสายพันธุ์

หลักฐานจากการศึกษาตัวอ่อนของไก่ช่วยให้เห็นกระบวนการนี้ชัดขึ้น ในระยะแรก ตัวอ่อนเริ่มสร้างเนื้อเยื่อบริเวณอวัยวะเพศคล้ายกับสัตว์ชนิดอื่น แต่การเติบโตหยุดลงก่อนจะพัฒนาเป็นอวัยวะที่สมบูรณ์ เซลล์บริเวณปลายถูกกระตุ้นให้ตายและเนื้อเยื่อค่อย ๆ ลดรูป เหลือเพียงโครงสร้างขนาดเล็กภายในทวารร่วม

พูดง่าย ๆ คือ ไก่ไม่ได้ไม่มีจุดเริ่มต้นของอวัยวะดังกล่าวเสียทีเดียว แต่มันเริ่มสร้างแล้วหยุดกลางทางตามคำสั่งของยีนและกระบวนการพัฒนาร่างกาย

สาเหตุที่วิวัฒนาการเลือกให้เกิดการสูญเสียนี้ยังไม่มีคำตอบเดียวที่ฟันธงได้ บางแนวคิดมองว่า เมื่อการสัมผัสทวารร่วมสามารถถ่ายอสุจิได้อยู่แล้ว การรักษาอวัยวะที่ซับซ้อนก็อาจไม่จำเป็น การลดโครงสร้างที่ไม่จำเป็นอาจช่วยประหยัดพลังงาน ลดโอกาสบาดเจ็บ หรือทำให้ร่างกายเบาลงเล็กน้อย

อีกแนวคิดหนึ่งเกี่ยวข้องกับการเลือกคู่ เพราะการผสมแบบประกบทวารร่วมมักต้องอาศัยท่าทางและความร่วมมือจากตัวเมียมากกว่า ตัวผู้ต้องทรงตัวให้ได้ และตัวเมียต้องยกหางหรือจัดตำแหน่งร่างกายให้เหมาะสม ลักษณะนี้อาจเปิดโอกาสให้ตัวเมียมีอำนาจควบคุมการผสมพันธุ์มากขึ้น

อย่างไรก็ตาม ไม่ควรสรุปง่าย ๆ ว่านกไม่มีองคชาตเพราะต้องบิน สัตว์บินได้อย่างค้างคาวยังมีอวัยวะดังกล่าว ขณะที่นกที่บินไม่ได้บางชนิดกลับยังคงมีอยู่ การบินอาจเป็นแรงกดดันส่วนหนึ่งในบางช่วงของวิวัฒนาการ แต่ไม่ใช่คำอธิบายทั้งหมด

นอกจากนี้ คำว่า 3 เปอร์เซ็นต์เป็นตัวเลขโดยประมาณ ไม่ได้หมายความว่านักวิทยาศาสตร์ตรวจนกทุกชนิดบนโลกแล้วแบ่งได้ตรงตัวพอดี การจำแนกชนิดพันธุ์เปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ และอวัยวะสืบพันธุ์ของนกก็มีหลายรูปแบบ ตั้งแต่อวัยวะที่ใช้สอดใส่ได้เต็มรูปแบบ ไปจนถึงปุ่มหรือร่องขนาดเล็กที่ช่วยนำของเหลวแต่ไม่ได้ทำหน้าที่เหมือนองคชาตอย่างสมบูรณ์

สิ่งที่ตัวเลขนี้บอกได้ชัดคือ ในโลกของนก การไม่มีองคชาตเป็นเรื่องปกติอย่างยิ่ง ส่วนการมีต่างหากที่เป็นข้อยกเว้น

ระบบสืบพันธุ์ของนกจึงไม่ได้เรียบง่ายเพราะขาดอวัยวะบางอย่าง แต่เป็นระบบที่วิวัฒนาการให้ทำงานด้วยวิธีอื่น ทั้งการประกบทวารร่วม การเก็บอสุจิในร่างกายตัวเมีย การเลือกจังหวะปฏิสนธิ และพฤติกรรมเกี้ยวพาราสีที่ช่วยให้ทั้งคู่ประสานท่าทางกันได้อย่างแม่นยำ

สำหรับมนุษย์ การมีอวัยวะสำหรับสอดใส่อาจดูเป็นเงื่อนไขพื้นฐานของการปฏิสนธิภายใน แต่ในหมู่นกหลายพันชนิด ธรรมชาติแสดงให้เห็นมานานแล้วว่า ขั้นตอนเดียวกันสามารถเกิดขึ้นได้โดยไม่ต้องมีมันเลย