เหลือแค่ชื่อ : “ช้างแกลบ” ตำนานช้างแคระผมแดงแห่งระโนด สงขลา

เรื่องเล่าของ "ช้างแกลบ" หรือที่หลายคนเรียกกันว่าช้างแคระ ช้างค่อม หรือช้างแดง แห่งลุ่มน้ำทะเลสาบสงขลา เป็นหนึ่งในตำนานสัตว์ป่าที่สำหรับคนภาคใต้โดยเฉพาะในพื้นที่อำเภอระโนด เป็นหนึ่งในตำนานเล่าขานที่น่าสนใจและเต็มไปด้วยเอกลักษณ์ทางธรรมชาติที่ชวนค้นหา คำว่า "แกลบ" ในภาษาไทยมักถูกนำมาใช้เรียกสิ่งที่มีขนาดเล็กกว่าปกติ เมื่อนำมารวมกับคำว่าช้าง จึงหมายถึงช้างที่มีขนาดร่างกายแคระเกร็น เล็กกว่าช้างเอเชียทั่วไปอย่างเห็นได้ชัด โดยชาวบ้านในอดีตมักเล่าสืบต่อกันมาว่า ช้างชนิดนี้มีลักษณะพิเศษคือโคนขนและเส้นผมบนหัวออกสีแดงส้ม ร่างกายสูงใหญ่กว่าควายเพียงเล็กน้อยเท่านั้น

ช้างชนิดนี้ถูกตั้งชื่อต่าง ๆ นานาตามรูปลักษณ์ สิ่งที่ทำให้เรื่องราวของช้างแกลบยิ่งเลือนรางไปตามกาลเวลา ก็คือการไม่มีหลักฐานทางวิชาการหรือภาพถ่ายที่ชัดเจนเหลือไว้ให้ศึกษา ความรู้ส่วนใหญ่จึงเป็นเพียงคำบอกเล่าจากคนเฒ่าคนแก่และบันทึกของนักธรรมชาติวิทยาเพียงไม่กี่ชิ้นเท่านั้น

ย้อนกลับไปในประวัติศาสตร์และคำบอกเล่าของคนรุ่นเก่าในแถบอำเภอระโนด พ.ศ. 2480 (ค.ศ. 1937) ถึง พ.ศ. 2500 (ค.ศ. 1957) บริเวณพรุระโนดและป่าพรุรอบทะเลสาบสงขลายังคงมีความอุดมสมบูรณ์และเป็นป่าพรุขนาดใหญ่ ช้างแกลบมักจะอาศัยอยู่เป็นฝูงเล็กๆ ออกหากินตามป่าพรุและชายป่าเลน ร่างกายที่เล็กช่วยให้เคลื่อนตัวผ่านพุ่มไม้หนาแน่นและพื้นดินป่าพรุที่หล่มลึกได้ดีกว่าช้างขนาดใหญ่ ประชาชนในพื้นที่มักพบเห็นรอยเท้าช้างขนาดเล็กและเส้นขนสีแดงติดอยู่ตามเปลือกไม้ ซึ่งชาวบ้านเชื่อว่าเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของช้างแกลบแห่งเมืองสงขลา

ในเรื่องของลักษณะทางกายภาพ ช้างแกลบจะมีตัวสูงประมาณ 1.5 ถึง 1.8 เมตรเมื่อโตเต็มวัย ซึ่งเล็กกว่าช้างไทยทั่วไปที่มักจะสูงราว 2.5 ถึง 3 เมตร รูปร่างจะค่อนข้างป้อม สั้น ขาไม่ยาวมากนัก แต่มีความคล่องตัวสูง ส่วนจุดเด่นเรื่องขนหรือผมสีแดงนั้น เกิดขึ้นจากสองปัจจัยหลักด้วยกัน ปัจจัยแรกคือพันธุกรรมตามธรรมชาติของสัตว์บางกลุ่มที่มีเม็ดสีฟีโอเมลานิน (Pheomelanin) ในปริมาณมากกว่าปกติ ทำให้เส้นขนออกโทนสีน้ำตาลแดงหรือแดงส้ม ปัจจัยที่สองคือสภาพแวดล้อม เนื่องจากป่าพรุในระโนดมีสภาพเป็นกรด และเต็มไปด้วยแร่ธาตุเหล็ก รวมถึงโคลนพรุที่มีสีออกน้ำตาลแดง เมื่อสัตว์ลงไปปลักโคลนหรือใช้โคลนทาตัวเพื่อกันแมลงและระบายความร้อน คราบแร่ธาตุเหล่านี้จึงติดอยู่ตามเส้นขนจนดูเป็นสีแดงชัดเจนยิ่งขึ้น

ในบันทึกของชาวต่างชาติสมัยก่อนก็เรียกขานตามสีขนนี้ บันทึกจากหนังสือเกี่ยวกับงาช้างของจอร์จ เฟรเดอริก คุนซ์ เมื่อปี พ.ศ. 2459 (ค.ศ. 1916) ก็ได้กล่าวถึงช้างสายพันธุ์เล็กในบริเวณนี้ว่าได้ชื่อนี้เพราะสีน้ำตาลแดงของขนที่กระจายไปทั่วร่างกาย ขนที่มีสีแดงนี้น่าจะเป็นลักษณะทางพันธุกรรมเฉพาะตัวของช้างแกลบ ซึ่งต่างจากช้างเอเชียทั่วไปที่มีผิวสีเทาและมีขนน้อยกว่า

ลักษณะตัวเล็กที่เป็นจุดเด่นมีคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์สัตว์ป่าที่น่าสนใจว่า ช้างแกลบน่าจะเป็นผลมาจากปรากฏการณ์ที่เรียกว่า Insular Dwarfism หรือการลดขนาดร่างกายเพื่อการปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมเฉพาะถิ่น (Ecotype) ซึ่งพบได้บ่อยในสัตว์ที่อาศัยอยู่ตามเกาะ หรือพื้นที่ป่าพรุที่มีขอบเขตจำกัด พื้นที่ป่าพรุรอบทะเลสาบสงขลามีลักษณะเป็นพื้นที่ชื้นแฉะ มีดินหล่มลึก การที่สัตว์มีขนาดตัวเล็กและน้ำหนักน้อยกว่า จะช่วยให้เดินบนพื้นพรุได้โดยไม่จมโคลน และสามารถแทรกตัวผ่านป่าเสม็ดรวมถึงพุ่มไม้หนาได้สะดวก

ประกอบกับปริมาณอาหารในพื้นที่จำกัด ส่วนใหญ่เป็นหญ้าและกก ขาดแคลนแร่ธาตุจากโป่งดินตามธรรมชาติ สภาพแวดล้อมเช่นนี้จึงอาจเป็นสาเหตุให้ช้างที่อาศัยอยู่ที่นั่นมีขนาดร่างกายที่เล็กลงและน้ำหนักเบาขึ้น เพื่อให้เคลื่อนย้ายหากินในแผ่นดินที่เป็นแอ่งน้ำได้สะดวกขึ้น สัตว์จึงค่อยๆ ปรับตัวทางวิวัฒนาการให้มีขนาดตัวเล็กลงเรื่อยๆ เพื่อความอยู่รอด ไม่ใช่การเป็นโรคแคระแต่อย่างใด

อย่างไรก็ตาม มีข้อสันนิษฐานอีกทางหนึ่งว่า ช้างแกลบอาจมีความเกี่ยวข้องหรือเป็นชนิดย่อยเดียวกับช้างบอร์เนียว (Borneo elephant) ซึ่งเป็นช้างเอเชียขนาดเล็กที่พบในเกาะบอร์เนียว และเชื่อกันว่าเป็นช้างที่แยกตัวออกไปและมีวิวัฒนาการเป็นของตัวเอง แต่ด้วยข้อมูลที่จำกัด จึงไม่อาจสรุปได้แน่ชัดว่าขนาดที่เล็กเกิดจากผลด้านไหนกันแน่

ในปัจจุบัน สถานะของช้างแกลบในพื้นที่อำเภอระโนดและบริเวณโดยรอบทะเลสาบสงขลาได้สูญพันธุ์ไปจากธรรมชาติในพื้นที่นี้อย่างสมบูรณ์แล้ว ช่วง พ.ศ. 2510 (ค.ศ. 1967) ถึง พ.ศ. 2520 (ค.ศ. 1977) การหายไปของช้างแกลบเกิดจากหลายปัจจัยด้วยกัน ประกอบด้วย

1.ในอดีตช้างแกลบไม่ได้รับความสนใจจากผู้คนในการนำมาใช้งาน เพราะมีพละกำลังน้อยและเลี้ยงยาก ตายง่าย

2.มีการขยายพื้นที่ทำทำการเกษตร การตัดถนน และการบุกรุกพื้นที่ป่าพรุเพื่อทำนาและเลี้ยงสัตว์ ทำให้ถิ่นที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่าลดลงอย่างรวดเร็ว

3.เมื่อชุมชนมนุษย์เริ่มขยายพื้นที่ทำกินและเปลี่ยนป่าพรุให้กลายเป็นนาข้าว ปัญหาความขัดแย้งก็เกิดขึ้นเมื่อช้างเข้ามาเหยียบย่ำพืชผลของชาวบ้าน การล่าจึงเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องส่งผลให้จำนวนลดลง

4.เหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่ในปี พ.ศ. 2485 (ค.ศ. 1942) ได้ท่วมที่ราบลุ่มต่ำจนทำให้ช้างแกลบจำนวนมากต้องอพยพและบางส่วนจมน้ำตาย นับเป็นภัยพิบัติที่ลดจำนวนช้างลงอย่างมหาศาล

ความพยายามสำรวจครั้งสำคัญของนายแพทย์บุญส่ง เลขะกุล ผู้ได้รับการยกย่องเป็นบิดาแห่งการอนุรักษ์สัตว์ป่าไทย ในปี พ.ศ. 2506 (ค.ศ. 1963) ได้พบเพียงกองกระดูกขาวโพลนกระจัดกระจายอยู่ทั่วไปเท่านั้น ทำให้เชื่อกันว่าช้างแกลบสูญพันธุ์ไปจากพื้นที่นี้ ถึงแม้จะมีรายงานการพบเห็นช้างแกลบอีกครั้งในปี พ.ศ. 2538 (ค.ศ. 1995) บริเวณป่าพรุต้นน้ำเทพา ซึ่งเป็นเขตติดต่อระหว่างจังหวัดสงขลาและยะลา แต่ก็ไม่มีการศึกษาหรือพบตัวเป็น ๆ อีกเลย

ในปัจจุบันไม่มีรายงานการพบเห็นตัวจริงในพื้นที่เลยแม้แต่ตัวเดียว คงเหลือไว้เพียงคำบอกเล่า เรื่องเล่าขาน และชื่อสถานที่ที่ยังคงบันทึกความทรงจำเกี่ยวกับช้างแคระผมแดงแห่งนี้ไว้ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาต่อไป