ว้าแดงคือใคร ทำไมกองทัพนี้ทรงอิทธิพล

ชื่อ “ว้าแดง” ที่คนไทยได้ยินกันบ่อย ไม่ได้หมายถึงชาวว้าทุกคน และไม่ใช่ชื่อประเทศอย่างเป็นทางการ แต่เป็นคำที่ใช้เรียกกองกำลังติดอาวุธของชาวว้าในเมียนมา ซึ่งรู้จักกันในชื่อกองทัพสหรัฐว้า หรือ UWSA กองกำลังนี้ควบคุมพื้นที่บางส่วนทางตะวันออกของเมียนมา มีอาวุธ กำลังพล และระบบบริหารของตัวเอง จนถูกมองว่าเป็นหนึ่งในกองกำลังชาติพันธุ์ที่แข็งแกร่งที่สุดในประเทศ

เหตุที่มีคำว่า “แดง” ติดอยู่ มาจากรากประวัติศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับพรรคคอมมิวนิสต์พม่า ไม่ได้หมายความว่าชาวว้าทุกคนเป็นคอมมิวนิสต์ หรือพื้นที่ของว้ายังปกครองด้วยระบบคอมมิวนิสต์แบบเดิม

ชาวว้าเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ภูเขาบริเวณชายแดนเมียนมากับจีน รวมถึงบางส่วนที่อยู่ใกล้ภาคเหนือของไทย เดิมทีชุมชนว้าหลายแห่งอยู่กระจัดกระจายตามภูเขา การเดินทางยาก และแทบไม่ได้รับการดูแลจากรัฐบาลส่วนกลาง วิถีชีวิตจึงผูกอยู่กับหมู่บ้าน เครือญาติ การเกษตร และอำนาจของผู้นำท้องถิ่นมากกว่ารัฐบาลที่อยู่ไกลออกไป

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นในปี 1989 เมื่อกองกำลังชาติพันธุ์ภายในพรรคคอมมิวนิสต์พม่าแยกตัวออกจากผู้นำพรรค กลุ่มชาวว้าจึงจัดตั้งองค์กรการเมืองและกองทัพของตัวเอง ก่อนเจรจาหยุดยิงกับรัฐบาลทหารเมียนมา การหยุดยิงครั้งนั้นไม่ได้ทำให้ว้าปลดอาวุธ แต่เปิดทางให้กองกำลังว้าควบคุมพื้นที่และบริหารกิจการภายในได้ค่อนข้างมาก

นับจากนั้น พื้นที่ว้าก็พัฒนาไปในลักษณะที่คล้ายเขตปกครองตนเอง แม้จะยังถือว่าอยู่ภายในประเทศเมียนมา ชาวว้ามีหน่วยงานบริหาร ตำรวจ โรงเรียน โรงพยาบาล ระบบจัดเก็บรายได้ และกองทัพของตนเอง เมืองปางซางหรือปางคำถูกใช้เป็นศูนย์กลางทางการเมืองและการทหารของฝ่ายว้า

เวลาเข้าไปในพื้นที่ดังกล่าว คนจำนวนมากจะรู้สึกว่ามีบรรยากาศต่างจากเมียนมาส่วนอื่น ป้ายภาษาจีนพบได้ทั่วไป เงินหยวนถูกใช้ในชีวิตประจำวัน สินค้า โทรศัพท์ สัญญาณสื่อสาร และกิจกรรมทางเศรษฐกิจจำนวนมากเชื่อมโยงกับจีนมากกว่าพื้นที่ตอนกลางของเมียนมา เหตุผลส่วนหนึ่งมาจากภูมิประเทศและเส้นทางการค้า เพราะพื้นที่ว้าอยู่ใกล้จีนและเข้าถึงตลาดจีนได้สะดวกกว่า

อย่างไรก็ตาม การบอกว่าว้าเป็นเพียงตัวแทนของจีนก็ไม่ตรงทั้งหมด ฝ่ายว้ามีผลประโยชน์และเป้าหมายของตนเอง พวกเขาต้องการรักษาพื้นที่ อำนาจการบริหาร และความปลอดภัยของกลุ่ม การมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับจีนช่วยให้ว้าเข้าถึงสินค้า เงินทุน เทคโนโลยี และช่องทางทางการเมือง แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกการตัดสินใจจะถูกสั่งมาจากจีนโดยตรง

สิ่งที่ทำให้ว้าแดงต่างจากกองกำลังชาติพันธุ์อื่นคือขนาดและอาวุธ แม้ตัวเลขกำลังพลที่เผยแพร่จากแต่ละแหล่งจะแตกต่างกัน แต่เป็นที่ยอมรับกันทั่วไปว่ากองทัพว้ามีกำลังหลายหมื่นคน และมีอาวุธหนักมากกว่ากองกำลังชาติพันธุ์ส่วนใหญ่ ไม่ได้มีแค่ปืนประจำกาย แต่รวมถึงปืนใหญ่ ระบบป้องกันภัยทางอากาศ ยานเกราะ และอุปกรณ์ทางทหารที่ทำให้รัฐบาลเมียนมาต้องระมัดระวัง

ว้าจึงไม่ใช่กลุ่มที่รัฐบาลสามารถส่งทหารเข้าไปจัดการได้ง่าย การทำสงครามเต็มรูปแบบกับว้าจะมีต้นทุนสูงมาก ทั้งด้านกำลังพล เศรษฐกิจ และความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ รัฐบาลเมียนมาในแต่ละยุคจึงมักเลือกใช้การเจรจา รักษาข้อตกลงหยุดยิง และหลีกเลี่ยงการปะทะโดยตรง แม้ทั้งสองฝ่ายจะไม่ได้ไว้วางใจกันอย่างแท้จริง

พื้นที่ควบคุมของว้าไม่ได้มีเพียงบริเวณชายแดนจีนเท่านั้น ยังมีพื้นที่ตอนใต้ใกล้ชายแดนไทย โดยเฉพาะฝั่งตรงข้ามจังหวัดเชียงใหม่และเชียงราย พื้นที่เหล่านี้เกิดจากการเคลื่อนย้ายกำลังและประชากรลงมาทางใต้ในช่วงที่ผ่านมา ทำให้กองทัพว้ามีฐานที่มั่นอยู่ใกล้ไทยมากขึ้น และกลายเป็นประเด็นด้านความมั่นคงที่ไทยต้องติดตามอย่างต่อเนื่อง

เมื่อพูดถึงว้าแดง เรื่องยาเสพติดมักถูกพูดถึงควบคู่กันเสมอ พื้นที่สามเหลี่ยมทองคำในอดีตเป็นแหล่งปลูกฝิ่นและผลิตเฮโรอีนขนาดใหญ่ เนื่องจากเป็นเขตภูเขาที่รัฐควบคุมได้ยาก มีกองกำลังหลายกลุ่ม และมีเส้นทางขนส่งข้ามพรมแดน ว้าจึงเคยถูกกล่าวหาว่ามีส่วนเกี่ยวข้องกับการผลิตและค้าฝิ่น เฮโรอีน รวมถึงยาเสพติดสังเคราะห์

ฝ่ายว้าเคยประกาศห้ามปลูกฝิ่นในพื้นที่ของตน และมีความพยายามเปลี่ยนพื้นที่เพาะปลูกไปเป็นพืชชนิดอื่น แต่ข้อกล่าวหาเรื่องเครือข่ายยาเสพติดไม่ได้หายไป โดยเฉพาะเมื่อการผลิตในภูมิภาคเปลี่ยนจากฝิ่นไปสู่ยาบ้าและยาไอซ์ ซึ่งไม่ต้องใช้พื้นที่เพาะปลูกมากเหมือนเดิม โรงงานสามารถซ่อนอยู่ในเขตห่างไกลและใช้สารเคมีที่ลำเลียงเข้ามาแทน

เรื่องนี้ต้องแยกให้ชัดระหว่างประชาชนชาวว้ากับกลุ่มอำนาจหรือเครือข่ายธุรกิจ การเหมารวมว่าชาวว้าทุกคนเกี่ยวข้องกับยาเสพติดเป็นความเข้าใจที่ผิด คนส่วนใหญ่เป็นชาวบ้าน เกษตรกร คนงาน พ่อค้า และครอบครัวธรรมดาที่ใช้ชีวิตอยู่ภายใต้โครงสร้างการเมืองซึ่งตนเองอาจไม่ได้มีอำนาจกำหนดมากนัก

อีกเรื่องที่ทำให้หลายคนสับสนคือสถานะของพื้นที่ว้า บางคนเรียกว่า “รัฐว้า” จนเข้าใจว่าเป็นประเทศแยกออกมาแล้ว แต่ในทางกฎหมายระหว่างประเทศ พื้นที่ดังกล่าวยังเป็นส่วนหนึ่งของเมียนมา ฝ่ายว้าเองต้องการอำนาจปกครองตนเองในระดับสูง และผลักดันให้พื้นที่ของตนได้รับสถานะทางการเมืองที่มั่นคงกว่าเดิม ทว่ายังไม่ได้ประกาศเอกราชแบบประเทศใหม่อย่างชัดเจน

ความสัมพันธ์ระหว่างว้ากับกองกำลังชาติพันธุ์อื่นก็ซับซ้อน ว้ามีทั้งการค้าขาย สนับสนุนอาวุธ รักษาระยะห่าง และต่อรองผลประโยชน์กับหลายฝ่าย บางกลุ่มมองว้าเป็นพันธมิตรที่ช่วยถ่วงดุลกองทัพเมียนมา ขณะที่บางกลุ่มกังวลว่าว้ามีอำนาจมากเกินไป หรืออาจขยายอิทธิพลเข้าไปในพื้นที่ที่มีข้อพิพาทกันอยู่

หลังการรัฐประหารในเมียนมา ความขัดแย้งภายในประเทศขยายวงกว้าง กองกำลังชาติพันธุ์หลายกลุ่มเปิดฉากสู้รบกับกองทัพเมียนมาหนักขึ้น แต่ว้าค่อนข้างระมัดระวัง ไม่เลือกเข้าร่วมสงครามเต็มตัวกับฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง จุดยืนเช่นนี้ไม่ใช่ความเป็นกลางแบบไม่มีผลประโยชน์ แต่เป็นการรักษาพื้นที่และหลีกเลี่ยงความเสี่ยงที่จะลากกองทัพว้าเข้าไปอยู่ในสงครามที่ควบคุมไม่ได้

สำหรับประเทศไทย การติดตามว้าแดงไม่ใช่เพียงเรื่องประเทศเพื่อนบ้าน เพราะพื้นที่ตอนใต้ของว้าอยู่ใกล้ชายแดนไทยมาก สิ่งที่เกิดขึ้นฝั่งโน้นอาจส่งผลถึงการลักลอบขนยาเสพติด อาวุธ ผู้หนีภัย การค้าเถื่อน และความปลอดภัยของชุมชนชายแดน แต่ในเวลาเดียวกัน พื้นที่ชายแดนก็มีการค้าขายและความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนที่ดำเนินมานาน ไม่ได้มีแต่ภาพของการสู้รบหรืออาชญากรรมเพียงด้านเดียว

ว้าแดงจึงเป็นทั้งกองทัพ องค์กรการเมือง ผู้ปกครองพื้นที่ และผู้เล่นสำคัญในเกมอำนาจของเมียนมา การมองว่าเป็นเพียงชนกลุ่มน้อยติดอาวุธจะทำให้ไม่เห็นภาพทั้งหมด เพราะกลุ่มนี้มีดินแดน ประชากร รายได้ ระบบบริหาร และกำลังรบที่มั่นคงกว่ากองกำลังทั่วไปมาก

แต่การมองว่าเป็นประเทศอิสระสมบูรณ์ก็ยังไม่ถูกเช่นกัน ว้ายังคงต้องอาศัยการต่อรองกับรัฐบาลเมียนมา รักษาความสัมพันธ์กับจีน และจัดการความสัมพันธ์กับเพื่อนบ้านรอบด้าน สถานะของว้าจึงอยู่กึ่งกลางระหว่างเขตปกครองตนเอง กองกำลังหยุดยิง และรัฐที่ทำงานได้จริงโดยยังไม่มีการรับรอง

นี่คือเหตุผลที่ชื่อว้าแดงปรากฏในข่าวอยู่เรื่อย ๆ แม้จะไม่ได้เปิดสงครามใหญ่กับใคร เพราะเพียงการเคลื่อนกำลัง การซื้ออาวุธ หรือการเปลี่ยนท่าทีของกลุ่มนี้ ก็อาจทำให้สมดุลอำนาจตามแนวชายแดนเมียนมาเปลี่ยนไปได้ทันที