คุกตวลสเลง โรงเรียนที่กลายเป็นนรก

รั้วลวดหนามที่ล้อมอาคารเรียน หน้าต่างซึ่งถูกปิดด้วยตะแกรง และห้องเรียนที่ถูกแบ่งเป็นคุกแคบ ๆ ทำให้ตวลสเลงเป็นสถานที่ซึ่งดูขัดแย้งในตัวเองอย่างรุนแรง เพราะก่อนจะกลายเป็นเรือนจำลับของเขมรแดง ที่นี่เคยเป็นโรงเรียนมัธยมธรรมดาในกรุงพนมเปญ

ชื่อที่คนไทยคุ้นกันมีหลายแบบ ทั้งตวลสเลง ต็วลแซลง หรือทูลแสลง ส่วนชื่อทางราชการในยุคเขมรแดงคือเรือนจำความมั่นคงหมายเลข 21 หรือ S-21

มันไม่ใช่คุกสำหรับขังคนที่ผ่านการพิจารณาคดี แต่เป็นส่วนหนึ่งของระบบกวาดล้างผู้ที่รัฐบาลเขมรแดงมองว่าเป็นศัตรู โดยคำว่า “ศัตรู” ในเวลานั้นมีความหมายกว้างจนน่ากลัว ตั้งแต่อดีตทหาร ข้าราชการ ครู แพทย์ พระสงฆ์ ชาวต่างชาติ ชนกลุ่มน้อย ไปจนถึงสมาชิกเขมรแดงด้วยกันเองที่ถูกสงสัยว่าไม่ซื่อสัตย์

บางคนถูกจับเพียงเพราะรู้จักผู้ต้องหา บางคนถูกลากมาทั้งครอบครัว และหลายคนไม่เคยรู้ด้วยซ้ำว่าตัวเองทำผิดอะไร

จากโรงเรียนสู่เรือนจำลับ

หลังเขมรแดงยึดกรุงพนมเปญได้เมื่อวันที่ 17 เมษายน 1975 ประชาชนแทบทั้งหมดถูกสั่งให้ออกจากเมือง โรงพยาบาล โรงเรียน ร้านค้า และบ้านเรือนถูกทิ้งร้าง เมืองหลวงที่เคยมีผู้คนพลุกพล่านจึงกลายเป็นเมืองเงียบในเวลาไม่นาน

อาคารโรงเรียนแห่งหนึ่งถูกเลือกให้เป็นสถานที่สอบสวนและควบคุมตัว ก่อนจะถูกดัดแปลงอย่างเป็นระบบ ระเบียงชั้นบนปิดด้วยลวดหนามเพื่อป้องกันนักโทษกระโดดลงมา ห้องเรียนขนาดใหญ่ถูกใช้เป็นห้องสอบสวน บางอาคารก่ออิฐแบ่งห้องออกเป็นช่องขนาดเล็กพอให้คนนั่งหรือนอนได้เพียงลำพัง

นักโทษจำนวนมากถูกล่ามข้อเท้ากับพื้นหรือแท่งเหล็กยาว การพูดคุย การร้องไห้เสียงดัง หรือการขยับตัวโดยไม่ได้รับอนุญาตอาจนำไปสู่การลงโทษ

สิ่งที่ทำให้ตวลสเลงต่างจากสถานที่สังหารหลายแห่ง คือเจ้าหน้าที่บันทึกข้อมูลไว้อย่างละเอียด นักโทษถูกถ่ายภาพเมื่อมาถึง มีการจดชื่อ ประวัติ และคำให้การ ภาพถ่ายใบหน้าหลายพันภาพที่เหลืออยู่จึงกลายเป็นหลักฐานสำคัญของสิ่งที่เกิดขึ้น

ในภาพเหล่านั้นมีทั้งคนชรา คนหนุ่มสาว เด็กเล็ก และผู้หญิงอุ้มทารก หลายคนมองตรงเข้ากล้องโดยไม่รู้ว่าภาพดังกล่าวจะเป็นหลักฐานชิ้นสุดท้ายของชีวิต

การสอบสวนที่ต้องมีคำสารภาพ

เป้าหมายของการสอบสวนใน S-21 ไม่ได้อยู่ที่การค้นหาความจริง แต่เป็นการทำให้ผู้ถูกจับยอมรับข้อกล่าวหาที่ถูกกำหนดไว้แล้ว นักโทษมักถูกบังคับให้สารภาพว่าเป็นสายลับของต่างประเทศ เป็นผู้สมคบคิด หรือเป็นสมาชิกเครือข่ายต่อต้านรัฐบาล

เมื่อผู้สอบสวนต้องการรายชื่อเพิ่ม นักโทษก็ถูกบังคับให้ระบุชื่อเพื่อน ญาติ หรือเพื่อนร่วมงาน ผู้ถูกเอ่ยชื่ออาจถูกจับตามมา แล้วถูกบังคับให้สารภาพและให้รายชื่อคนอื่นต่อไปอีกทอดหนึ่ง

ระบบจึงขยายตัวได้ด้วยความกลัวและคำสารภาพที่เกิดจากการทรมาน

คำให้การจำนวนมากมีเนื้อหาที่ไม่น่าเป็นไปได้ บางคนต้องเขียนประวัติชีวิตใหม่หลายรอบจนกว่าจะตรงกับสิ่งที่ผู้สอบสวนต้องการ การยอมรับสารภาพไม่ได้ช่วยให้ได้รับการปล่อยตัว เพราะเมื่อถูกส่งเข้า S-21 แล้ว แทบไม่มีใครถูกมองว่าเป็นผู้บริสุทธิ์

ผู้คุมและเจ้าหน้าที่เองก็ไม่ได้ปลอดภัย หากทำงานผิดพลาด ถูกกล่าวหาว่าปล่อยปละละเลย หรือมีพฤติกรรมน่าสงสัย พวกเขาอาจเปลี่ยนสถานะจากผู้คุมเป็นนักโทษได้ทันที หลายคนที่เคยสอบสวนผู้อื่นจึงลงเอยในห้องเดียวกับคนที่ตนเคยควบคุม

ปลายทางที่ทุ่งสังหาร

ในช่วงแรกมีการสังหารนักโทษภายในบริเวณเรือนจำ แต่เมื่อจำนวนผู้ถูกจับเพิ่มขึ้น นักโทษจำนวนมากถูกนำตัวออกไปในเวลากลางคืน เจ้าหน้าที่มักแจ้งว่าจะย้ายไปยังสถานที่แห่งใหม่ ทั้งที่ปลายทางจริงคือเจิงเอก พื้นที่นอกกรุงพนมเปญซึ่งต่อมากลายเป็นที่รู้จักในชื่อทุ่งสังหาร

การขนย้ายทำอย่างเป็นขั้นตอน มีรายชื่อกำกับ และมีการตรวจสอบจำนวนคน เมื่อไปถึง นักโทษถูกสังหารและฝังในหลุมรวม เพื่อประหยัดกระสุน ผู้ลงมือมักใช้อุปกรณ์ใกล้ตัวแทนอาวุธปืน

จำนวนผู้ถูกคุมขังในตวลสเลงมีตัวเลขแตกต่างกันไปตามเอกสารและวิธีนับ บางข้อมูลระบุประมาณหนึ่งหมื่นห้าพันคน ขณะที่การศึกษาจากทะเบียนนักโทษพบจำนวนสูงกว่านั้น สิ่งที่ตรงกันคือผู้รอดชีวิตมีน้อยมากเมื่อเทียบกับจำนวนผู้ถูกส่งเข้าไป

ผู้ที่รอดบางคนอยู่รอดเพราะมีทักษะซึ่งเจ้าหน้าที่ต้องการ เช่น การวาดภาพ การซ่อมเครื่องจักร หรือการถ่ายภาพ วรรณนาถ หนึ่งในผู้รอดชีวิต ถูกสั่งให้วาดภาพผู้นำเขมรแดง ภายหลังเขาใช้ความสามารถเดียวกันวาดฉากการทรมานที่ตนเห็น เพื่อบันทึกเหตุการณ์ให้คนรุ่นหลังรับรู้

จุม เมย อีกหนึ่งผู้รอดชีวิต มีความสามารถด้านการซ่อมเครื่องพิมพ์ดีด จึงถูกเก็บตัวไว้ใช้งาน เรื่องราวของผู้รอดชีวิตเหล่านี้ช่วยเติมรายละเอียดที่เอกสารราชการไม่สามารถบอกได้ ทั้งเสียงกรีดร้องในอาคาร ความหิว ความกลัว และความไม่แน่นอนว่าคืนใดจะเป็นคืนสุดท้าย

วันที่ประตูคุกถูกเปิด

ต้นเดือนมกราคม 1979 กองทัพเวียดนามและกองกำลังกัมพูชาฝ่ายต่อต้านเขมรแดงเข้าสู่กรุงพนมเปญ เจ้าหน้าที่ S-21 รีบถอนตัว ก่อนจากไปมีการสังหารนักโทษชุดสุดท้ายซึ่งยังถูกล่ามไว้ในห้อง

เมื่อทหารเข้าพบสถานที่ สิ่งที่เหลืออยู่คืออาคารเงียบ ห้องสอบสวน เตียงเหล็ก คราบเลือด เอกสารจำนวนมาก และศพของนักโทษที่ถูกฆ่าไม่นานก่อนหน้านั้น

ภาพสภาพห้องในวันที่ค้นพบถูกนำมาติดไว้ในตำแหน่งเดิม หลายห้องจึงมีเพียงเตียงเหล็กหนึ่งหลังกับภาพถ่ายขาวดำบนผนัง ผู้เข้าชมสามารถมองห้องจริงแล้วเปรียบเทียบกับภาพที่บันทึกไว้ได้โดยแทบไม่ต้องมีคำอธิบาย

หลังการล่มสลายของเขมรแดง ตวลสเลงถูกเปลี่ยนเป็นพิพิธภัณฑ์การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ อาคาร ห้องขัง ลวดหนาม ภาพถ่าย และเอกสารบางส่วนถูกเก็บรักษาไว้ ไม่ใช่เพื่อสร้างบรรยากาศน่ากลัว แต่เพื่อยืนยันว่าเหตุการณ์เหล่านี้เคยเกิดขึ้นจริง

ผู้ควบคุมคุก

บุคคลสำคัญที่สุดของ S-21 คือ กัง เก็ก เอียว ซึ่งเป็นที่รู้จักในชื่อสหายดุจ เขาเคยเป็นครูคณิตศาสตร์ ก่อนเข้าร่วมขบวนการคอมมิวนิสต์และรับหน้าที่ควบคุมระบบเรือนจำ

ดุจไม่ได้เป็นเพียงผู้รับคำสั่งทั่วไป เขาดูแลการสอบสวน ตรวจคำให้การ ออกกฎ และติดตามการทำงานของเจ้าหน้าที่อย่างละเอียด ภายใต้การบริหารของเขา S-21 จึงทำงานคล้ายหน่วยงานราชการที่มีทะเบียน แบบฟอร์ม ลำดับขั้น และรายงานประจำวัน เพียงแต่งานหลักของมันคือการบังคับสารภาพและกำจัดผู้ต้องหา

หลายสิบปีหลังเหตุการณ์ ดุจถูกนำตัวขึ้นพิจารณาคดีต่อศาลคดีเขมรแดงที่ได้รับการสนับสนุนจากสหประชาชาติ เขาถูกตัดสินว่ามีความผิดในข้อหาอาชญากรรมต่อมนุษยชาติและความผิดร้ายแรงอื่น ๆ ก่อนจะได้รับโทษจำคุกตลอดชีวิต

คดีของเขามีความสำคัญเพราะทำให้เอกสารจาก S-21 คำให้การของผู้รอดชีวิต และโครงสร้างการสั่งงานถูกตรวจสอบในกระบวนการยุติธรรมอย่างเป็นทางการ ไม่ใช่เพียงการเล่าเรื่องจากความทรงจำฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง

เหตุใดตวลสเลงจึงยังสำคัญ

ความน่ากลัวของตวลสเลงไม่ได้อยู่แค่เครื่องมือทรมานหรือจำนวนผู้เสียชีวิต แต่อยู่ที่การเห็นว่าสถานที่ธรรมดาและคนธรรมดาสามารถถูกเปลี่ยนให้เป็นส่วนหนึ่งของระบบทำลายชีวิตได้อย่างไร

อาคารเรียนยังคงมีระเบียง กระดานดำ และสนามเหมือนโรงเรียนทั่วไป ผู้คุมจำนวนมากเป็นคนหนุ่มที่ถูกฝึกให้เชื่อฟังคำสั่ง นักโทษจำนวนหนึ่งเคยเป็นสมาชิกของฝ่ายปกครองเดียวกัน ทุกอย่างไม่ได้เกิดขึ้นเพราะคนทั้งประเทศตื่นขึ้นมาแล้วกลายเป็นคนโหดร้ายพร้อมกัน แต่เกิดจากอำนาจที่ไม่ถูกตรวจสอบ ความหวาดระแวง การแบ่งคนเป็นพวกเราและศัตรู รวมถึงระบบที่ทำให้การตั้งคำถามกลายเป็นความผิด

ปัจจุบันตวลสเลงเป็นทั้งพิพิธภัณฑ์ สถานที่ไว้อาลัย และแหล่งเก็บเอกสารทางประวัติศาสตร์ ภาพถ่ายนักโทษไม่ได้มีไว้ให้มองเป็นเพียงตัวเลข แต่เตือนว่าผู้เสียชีวิตแต่ละคนเคยมีชื่อ มีบ้าน มีครอบครัว และมีชีวิตก่อนถูกระบบลบทุกอย่างออกไป

ในปี 2025 ตวลสเลงได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นส่วนหนึ่งของแหล่งมรดกโลกกลุ่มอนุสรณ์สถานกัมพูชา ร่วมกับเรือนจำ M-13 และทุ่งสังหารเจิงเอก ความหมายของการขึ้นทะเบียนไม่ได้อยู่ที่การยกย่องความโหดร้าย แต่อยู่ที่การรักษาหลักฐานของความรุนแรง เพื่อไม่ให้สังคมเลือกจำเฉพาะอดีตส่วนที่สวยงาม

ตวลสเลงจึงไม่ใช่เพียงคุกเก่าในกัมพูชา และไม่ใช่สถานที่สำหรับเดินชมความน่ากลัว มันเป็นคำเตือนที่ยังมองเห็นได้ว่า เมื่อรัฐเชื่อว่าตนมีสิทธิ์กำหนดว่าใครสมควรมีชีวิต โรงเรียนก็อาจกลายเป็นเรือนจำ เพื่อนร่วมงานอาจกลายเป็นผู้ต้องสงสัย และคำสารภาพที่ไม่จริงอาจถูกใช้เป็นเหตุผลในการฆ่าคนได้อย่างเป็นระบบ