“ยิว” ต้นไม้พิษอายุพันปี จากพืชแห่งความตายสู่ต้นกำเนิดยารักษามะเร็งสำคัญของโลก

ใบสีเขียวเข้ม ผลสีแดงสด และลำต้นที่สามารถมีชีวิตยืนยาวนับพันปี ทำให้ ต้นยิว หรือ Yew

ดูเหมือนไม้ประดับโบราณที่เงียบสงบ แต่แทบทุกส่วนของมันกลับมีพิษรุนแรง หากกินเข้าไปอาจทำให้หัวใจเต้นผิดจังหวะ หมดสติ และเสียชีวิตได้

ทว่าในต้นไม้ชนิดเดียวกันนี้ นักวิทยาศาสตร์กลับค้นพบสารที่นำไปพัฒนาเป็น พาคลิแทกเซล หรือ Paclitaxel หนึ่งในยาเคมีบำบัดกลุ่มแท็กเซนที่มีบทบาทสำคัญต่อการรักษามะเร็งเต้านม มะเร็งรังไข่ และมะเร็งปอดบางชนิดมาจนถึงปัจจุบัน 

แต่ต้องขีดเส้นใต้ไว้ก่อนว่า การกินใบ เปลือก หรือผลยิวไม่ได้รักษามะเร็ง ตรงกันข้าม อาจเป็นอันตรายถึงชีวิต ยารักษามะเร็งถูกสกัด พัฒนา ทำให้บริสุทธิ์ และควบคุมขนาดยาอย่างเข้มงวดภายใต้การดูแลของแพทย์

ต้นไม้ที่เกี่ยวข้องกับทั้ง “ความตายและความเป็นอมตะ”

ต้นยิวเป็นไม้ไม่ผลัดใบในสกุล Taxus มีชื่อเสียงเรื่องการมีอายุยืน ต้นยิวโบราณบางต้นในสหราชอาณาจักรถูกประเมินว่ามีอายุมากกว่า 2,000 ปี และอาจเก่าแก่ถึงหลายพันปี จึงมักถูกปลูกใกล้สุสานหรือสถานที่ทางศาสนา และเชื่อมโยงกับสัญลักษณ์ของความตาย การฟื้นคืน และความเป็นอมตะ 

ความน่ากลัวอยู่ที่ต้นยิวสร้างสารพิษกลุ่ม แทกซีน หรือ taxines ซึ่งรบกวนการทำงานของหัวใจ ใบ เปลือก และเมล็ดล้วนมีพิษ แม้เนื้อหุ้มเมล็ดสีแดงจะไม่มีแทกซีน แต่เมล็ดแข็งที่ซ่อนอยู่ภายในยังเป็นอันตราย จึงไม่ควรทดลองกินไม่ว่าส่วนใดของต้น 

การค้นพบที่เริ่มจากเปลือกต้นยิวแปซิฟิก

ในช่วงทศวรรษ 1960 โครงการค้นหาสารต้านมะเร็งจากธรรมชาติของสหรัฐฯ ได้เก็บตัวอย่างพืชจำนวนมากมาทดสอบ หนึ่งในนั้นคือเปลือกของ ต้นยิวแปซิฟิก หรือ Taxus brevifolia ซึ่งขึ้นตามป่าทางตะวันตกของทวีปอเมริกาเหนือ

นักวิทยาศาสตร์สามารถแยกสารออกฤทธิ์ที่ต่อมาเรียกว่า พาคลิแทกเซล และพัฒนาเป็นยา Taxol การเดินทางจากสารในเปลือกไม้สู่ยาที่ใช้จริงกินเวลาหลายสิบปี ก่อนจะได้รับอนุมัติสำหรับรักษามะเร็งรังไข่ในสหรัฐฯ เมื่อปี 1992 และขยายไปสู่มะเร็งชนิดอื่นในเวลาต่อมา 

ยาจากต้นไม้หยุดเซลล์มะเร็งอย่างไร?

เวลาที่เซลล์จะแบ่งตัว มันต้องอาศัยโครงสร้างเล็ก ๆ เรียกว่า ไมโครทูบูล เพื่อจัดและแยกโครโมโซมออกจากกัน

พาคลิแทกเซลเข้าไปยึดกับไมโครทูบูลและทำให้โครงสร้างเหล่านี้ไม่สามารถสลายตัวตามวงจรปกติ เซลล์มะเร็งจึงติดค้างระหว่างกระบวนการแบ่งตัว ก่อนหยุดเติบโตหรือเข้าสู่กระบวนการตายของเซลล์ 

แทนที่จะทำลายเส้นใยแบ่งเซลล์ ยากลับ “ล็อก” เส้นใยเอาไว้จนเครื่องจักรการแบ่งตัวเดินหน้าต่อไม่ได้

ใช้รักษามะเร็งปอดและเต้านมจริง แต่ไม่ใช่ “ยาที่ดีที่สุด” สำหรับทุกคน

พาคลิแทกเซลใช้รักษามะเร็งเต้านม มะเร็งรังไข่ มะเร็งปอดชนิดไม่ใช่เซลล์เล็ก และคาโปซีซาร์โคมา รวมถึงอาจถูกใช้ร่วมกับยาอื่นตามชนิดและระยะของโรค 

มะเร็งแต่ละรายมีชนิดย่อย ระยะโรค การกลายพันธุ์ และการตอบสนองต่อยาต่างกัน ผู้ป่วยบางคนเหมาะกับเคมีบำบัดกลุ่มแท็กเซน ขณะที่บางคนอาจเหมาะกับการผ่าตัด รังสีรักษา ยามุ่งเป้า ภูมิคุ้มกันบำบัด หรือการใช้หลายวิธีร่วมกัน

ต้นยิวแทบถูกตัดจนไม่พอผลิตยา

ปัญหาใหญ่ในยุคแรกคือ พาคลิแทกเซลพบในเปลือกต้นยิวแปซิฟิกในปริมาณต่ำ และการลอกเปลือกทำให้ต้นไม้ตาย การผลิตยาเพียงพอสำหรับผู้ป่วยจึงต้องใช้ต้นยิวจำนวนมาก จนเกิดความกังวลทั้งเรื่องการขาดแคลนยาและการทำลายป่า

ต่อมานักวิทยาศาสตร์พัฒนาวิธีผลิตแบบกึ่งสังเคราะห์ โดยใช้สารตั้งต้นจากใบและกิ่งของต้นยิวสายพันธุ์อื่น ซึ่งสามารถตัดเก็บแล้วงอกใหม่ได้ รวมถึงพัฒนาการเพาะเลี้ยงเซลล์พืช ทำให้ไม่จำเป็นต้องโค่นต้นยิวแปซิฟิกจำนวนมากเหมือนในอดีต

ต้นยิวยุโรป หรือ Taxus baccata ยังเป็นแหล่งของสารกลุ่มแท็กเซนที่ถูกนำไปใช้พัฒนายารักษามะเร็งเช่นกัน 

พิษกับยาแตกต่างกันตรง “ขนาดและการควบคุม”

เรื่องของต้นยิวเป็นตัวอย่างชัดเจนว่า คำว่า “ธรรมชาติ” ไม่ได้แปลว่าปลอดภัย และคำว่า “มีพิษ” ก็ไม่ได้หมายความว่าสารนั้นไม่มีประโยชน์

สารที่ฆ่าเซลล์หรือรบกวนระบบร่างกายอาจกลายเป็นยาได้ เมื่อเข้าใจโครงสร้าง กลไก ขนาดที่เหมาะสม และควบคุมการใช้โดยผู้เชี่ยวชาญ แต่สารชนิดเดียวกันเมื่อกินจากต้นโดยตรงย่อมไม่มีทางรู้ปริมาณ และอาจทำลายหัวใจก่อนจะเกิดประโยชน์ใด ๆ

พาคลิแทกเซลเองก็อาจทำให้เม็ดเลือดลดลง เพิ่มความเสี่ยงต่อการติดเชื้อ ผมร่วง อาการชา และอาการไม่พึงประสงค์อื่น จึงต้องให้ตามแผนการรักษาและติดตามผลเลือดอย่างใกล้ชิด

ต้นไม้แห่งความตายที่ช่วยต่อชีวิตคน

ต้นยิวจึงมีสองด้านที่ตรงข้ามกันอย่างน่าทึ่ง ด้านหนึ่งคือพืชพิษซึ่งใบเพียงเล็กน้อยอาจคร่าชีวิต อีกด้านหนึ่งคือจุดเริ่มต้นของยาที่ช่วยยืดชีวิตผู้ป่วยมะเร็งนับไม่ถ้วน

ความยิ่งใหญ่ไม่ได้อยู่ที่การนำต้นยิวมาต้มกิน แต่อยู่ที่ความสามารถของวิทยาศาสตร์ ซึ่งแยกสารอันตรายออกมาศึกษา เปลี่ยนมันเป็นยามาตรฐาน และกำหนดขนาดอย่างแม่นยำ

จากต้นไม้ที่เคยเป็นสัญลักษณ์ของสุสาน ยิวจึงกลายเป็นหนึ่งในตัวอย่างโด่งดังที่สุดว่า บางครั้งยารักษาชีวิตอาจซ่อนอยู่ในพิษร้ายแรงที่สุดของธรรมชาติ