หน้ากากกันกลิ่นได้จริงแค่ไหน

เวลาสวมหน้ากากแล้วรู้สึกว่ากลิ่นลดลง หลายคนจึงเข้าใจว่าหน้ากากกำจัดกลิ่นได้ แต่ความจริงต้องแยกก่อนว่าเรากำลังพูดถึงหน้ากากชนิดไหน และกลิ่นนั้นเกิดจากอะไร เพราะหน้ากากแต่ละแบบกันอนุภาคและก๊าซได้ไม่เท่ากัน

กลิ่นที่จมูกได้กลิ่น เกิดจากโมเลกุลของสารบางชนิดลอยมากับอากาศ เมื่อโมเลกุลเหล่านี้เข้าไปถึงตัวรับกลิ่นในจมูก สมองจึงแปลผลว่าเป็นกลิ่นหอม กลิ่นเหม็น กลิ่นไหม้ กลิ่นสารเคมี หรือกลิ่นเน่า โมเลกุลกลิ่นส่วนใหญ่มีขนาดเล็กมาก เล็กกว่าฝุ่นทั่วไปหลายระดับ จึงสามารถลอดผ่านหน้ากากธรรมดาได้ค่อนข้างง่าย

หน้ากากผ้าจึงไม่ได้ออกแบบมาเพื่อกันกลิ่นโดยตรง หน้าที่หลักคือช่วยดักละอองน้ำมูก น้ำลาย และฝุ่นขนาดใหญ่บางส่วน ถ้าสวมแล้วกลิ่นลดลง มักเกิดจากอากาศไหลผ่านหน้ากากช้าลง และละอองหรือฝุ่นที่พากลิ่นมาถูกดักไว้บางส่วน ไม่ได้หมายความว่าโมเลกุลกลิ่นทั้งหมดถูกกรองออก

หน้ากากอนามัยทางการแพทย์ก็คล้ายกัน จุดประสงค์หลักคือกันละออง ฝุ่น และของเหลวกระเด็น ไม่ได้มีชั้นดูดซับก๊าซโดยเฉพาะ กลิ่นอาหาร กลิ่นน้ำหอม กลิ่นควัน หรือกลิ่นสารเคมีจึงยังลอดเข้ามาได้ เพียงแต่อาจรู้สึกเบาลงเพราะหน้ากากปิดจมูกและลดการไหลของอากาศโดยตรง

หน้ากาก N95 หรือหน้ากากกรองอนุภาค ทำงานเก่งกว่าหน้ากากทั่วไปในการดักฝุ่นละเอียด ควัน และอนุภาคขนาดเล็ก โดยอาศัยเส้นใยหลายชั้นที่ดักจับอนุภาคด้วยกลไกหลายแบบ ทั้งการชน การติดค้าง และแรงไฟฟ้าสถิต แต่ N95 มาตรฐานก็ยังไม่ได้ออกแบบมาเพื่อกรองก๊าซหรือไอระเหยโดยตรง

กรณีกลิ่นควันไฟ หน้ากาก N95 อาจช่วยได้มากกว่าหน้ากากธรรมดา เพราะควันมีทั้งอนุภาคเขม่าและก๊าซ หน้ากากจะดักส่วนที่เป็นอนุภาค ทำให้กลิ่นและความระคายเคืองลดลงบางส่วน แต่ก๊าซหลายชนิดยังผ่านได้ ดังนั้นแม้กลิ่นจะเบาลง ก็ไม่ได้แปลว่าอากาศปลอดภัย

หน้ากากที่กันกลิ่นได้จริงกว่าคือหน้ากากที่มีชั้นถ่านกัมมันต์ ถ่านกัมมันต์มีรูพรุนขนาดเล็กจำนวนมาก ทำให้มีพื้นที่ผิวสูง โมเลกุลกลิ่นและสารอินทรีย์บางชนิดสามารถเกาะบนพื้นผิวเหล่านี้ได้ กระบวนการนี้เรียกว่าการดูดซับ ไม่ใช่การดูดเข้าไปเหมือนฟองน้ำ แต่เป็นการที่โมเลกุลไปเกาะตามผิวของวัสดุ

อย่างไรก็ตาม ชั้นถ่านกัมมันต์บาง ๆ ที่ติดมากับหน้ากากใช้แล้วทิ้ง มักช่วยลดกลิ่นได้เพียงระดับหนึ่งและในช่วงเวลาจำกัด ถ้ากลิ่นแรงหรืออยู่ในพื้นที่ปนเปื้อนนาน ชั้นถ่านอาจอิ่มตัวเร็ว เมื่อพื้นผิวรับโมเลกุลไว้เต็มแล้ว ประสิทธิภาพจะลดลง แม้หน้ากากภายนอกยังดูสะอาดอยู่ก็ตาม

สำหรับงานที่มีก๊าซหรือไอสารเคมี เช่น งานพ่นสี งานใช้ตัวทำละลาย งานโรงงาน หรือพื้นที่ที่มีไอระเหยเข้มข้น ต้องใช้หน้ากากครึ่งหน้าหรือเต็มหน้าที่ติดตลับกรองให้ตรงกับสารนั้น ตลับกรองแต่ละชนิดไม่ได้ใช้แทนกันได้ทั้งหมด เพราะวัสดุภายในถูกออกแบบให้จับสารคนละกลุ่ม

ตลับกรองไอสารอินทรีย์อาจเหมาะกับไอจากสีหรือตัวทำละลายบางชนิด แต่ไม่จำเป็นต้องป้องกันก๊าซชนิดอื่นได้ ส่วนตลับกรองก๊าซกรด แอมโมเนีย หรือสารเฉพาะทาง ก็ต้องเลือกตามชนิดของอันตราย การเลือกจากความรู้สึกว่า “เหม็นเหมือนกัน” จึงไม่เพียงพอ

อีกเรื่องสำคัญคือความแนบสนิท ต่อให้ใช้หน้ากากดีเพียงใด ถ้ามีช่องว่างข้างแก้ม สันจมูก หรือใต้คาง อากาศจะเลือกไหลผ่านช่องเหล่านั้นแทนการผ่านแผ่นกรอง ทำให้ทั้งฝุ่นและกลิ่นเข้ามาได้ง่าย หนวดเครา รูปหน้า และสายรัดที่หลวม ล้วนมีผลต่อประสิทธิภาพ

เหตุที่บางครั้งเราสวมหน้ากากแล้วยังได้กลิ่น ไม่ได้แปลว่าหน้ากากไม่ทำงานเสมอไป ตัวรับกลิ่นของมนุษย์ไวต่อสารบางชนิดมาก จมูกสามารถรับรู้ได้แม้มีโมเลกุลอยู่ในอากาศเพียงเล็กน้อย ดังนั้นหน้ากากอาจลดความเข้มข้นลงมากแล้ว แต่ยังเหลือพอให้เราได้กลิ่น

ในทางกลับกัน การไม่ได้กลิ่นก็ไม่ได้แปลว่าปลอดภัยเสมอ สารอันตรายบางชนิดไม่มีกลิ่น บางชนิดทำให้จมูกชินจนรู้สึกว่ากลิ่นหายไป และบางชนิดอาจรบกวนประสาทรับกลิ่น การใช้กลิ่นเป็นเครื่องเตือนภัยจึงไม่น่าเชื่อถือ โดยเฉพาะในพื้นที่ทำงานที่มีสารเคมี

ถ้าต้องการกันกลิ่นทั่วไป เช่น กลิ่นอาหาร กลิ่นรถ กลิ่นขยะ หรือกลิ่นบุหรี่ชั่วคราว หน้ากากที่มีถ่านกัมมันต์และสวมแนบหน้าจะช่วยได้มากกว่าหน้ากากผ้าหรือหน้ากากอนามัย แต่ถ้าเป็นกลิ่นจากสารเคมีเข้มข้น ควรออกจากพื้นที่ เพิ่มการระบายอากาศ และใช้อุปกรณ์ป้องกันที่ตรงกับสาร ไม่ควรพึ่งหน้ากากบาง ๆ เพียงอย่างเดียว

หน้ากากจึงไม่ได้กันกลิ่นด้วยวิธีเดียว บางชนิดดักฝุ่นที่พากลิ่นมา บางชนิดลดอากาศที่ไหลเข้าจมูก และบางชนิดใช้วัสดุดูดซับโมเลกุลกลิ่นโดยตรง ประสิทธิภาพจริงขึ้นอยู่กับชนิดหน้ากาก ความแนบสนิท ความแรงของกลิ่น ระยะเวลาที่ใช้ และชนิดของสารในอากาศ