ฟันแข็งขนาดนี้ จัดฟันขยับได้อย่างไร

ฟันดูเหมือนเป็นของแข็งที่ฝังแน่นอยู่ในกระดูกกราม เวลาเคี้ยวของแข็งก็รับแรงได้มาก จึงไม่น่าแปลกที่หลายคนสงสัยว่าแค่ติดเหล็กเส้นเล็ก ๆ แล้วดึงเบา ๆ จะทำให้ฟันเคลื่อนที่ได้อย่างไร ทำไมฟันไม่หัก หรือทำไมกระดูกที่ล้อมรากฟันอยู่จึงไม่ขวางเอาไว้

คำตอบคือ ฟันไม่ได้เชื่อมติดกับกระดูกกรามโดยตรงเหมือนตะปูที่ตอกลงในไม้ รอบรากฟันมีเนื้อเยื่อบาง ๆ ที่เรียกว่าเอ็นยึดปริทันต์ คั่นอยู่ระหว่างรากฟันกับกระดูกเบ้าฟัน เนื้อเยื่อนี้ประกอบด้วยเส้นใย เส้นเลือด เส้นประสาท และเซลล์หลายชนิด ทำหน้าที่ยึดฟันไว้พร้อมกับช่วยรับแรงกระแทกจากการกัดและเคี้ยว

ลองนึกถึงรากฟันที่ถูกแขวนอยู่ในเบ้ากระดูกด้วยเส้นใยเล็ก ๆ จำนวนมาก ฟันจึงมีการขยับเล็กน้อยตามธรรมชาติอยู่แล้ว แม้เราจะรู้สึกว่ามันแข็งแน่นก็ตาม การขยับระดับนี้มองด้วยตาแทบไม่เห็น แต่เพียงพอให้เนื้อเยื่อรอบรากฟันรับรู้แรงกดได้

การจัดฟันอาศัยแรงเบาและต่อเนื่องจากลวดจัดฟัน ยาง เครื่องมือชนิดต่าง ๆ หรือเครื่องมือจัดฟันแบบใส แรงไม่ได้ดึงฟันให้หลุดออกจากกระดูกทันที แต่ค่อย ๆ กระตุ้นให้ร่างกายปรับกระดูกบริเวณรอบรากฟันใหม่

เมื่อฟันถูกดันไปทางหนึ่ง เอ็นยึดปริทันต์ด้านที่ฟันกำลังเคลื่อนเข้าหาจะถูกกด ส่วนด้านตรงข้ามจะถูกยืด ร่างกายจึงตอบสนองต่างกันสองฝั่ง

ฝั่งที่ถูกกดจะมีเซลล์เข้ามาช่วยสลายกระดูกบางส่วน เพื่อเปิดพื้นที่ให้รากฟันค่อย ๆ เคลื่อนเข้าไป ส่วนฝั่งที่ถูกยืดจะมีการสร้างกระดูกใหม่ตามหลัง เพื่อรองรับฟันในตำแหน่งใหม่ กระบวนการสลายและสร้างกระดูกนี้เรียกว่าการปรับโครงสร้างกระดูก หรือ bone remodeling ซึ่งเกิดขึ้นตามธรรมชาติในร่างกายอยู่แล้ว การจัดฟันเพียงใช้แรงควบคุมทิศทางของกระบวนการดังกล่าวเพราะต้องรอให้เซลล์ทำงาน ฟันจึงไม่ได้เคลื่อนที่ทันทีหลังจากหมอเปลี่ยนลวด ในช่วงแรกอาจรู้สึกตึงหรือเจ็บเมื่อกัดอาหาร จากนั้นอาการมักค่อย ๆ ลดลง ความรู้สึกนี้ไม่ได้เกิดจากฟันถูกถอนออกจากกระดูก แต่เกิดจากแรงกดและการเปลี่ยนแปลงของเนื้อเยื่อรอบรากฟัน แรงที่ใช้จัดฟันจึงไม่จำเป็นต้องแรงมาก ตรงกันข้าม แรงที่พอเหมาะและต่อเนื่องทำให้ฟันเคลื่อนได้ปลอดภัยกว่า การออกแรงมากเกินไปไม่ได้ทำให้ฟันเข้าที่เร็วขึ้นเสมอไป แต่อาจทำให้เนื้อเยื่อถูกกดรุนแรง เลือดมาเลี้ยงบริเวณนั้นลดลง เกิดความเจ็บมากขึ้น หรือเพิ่มความเสี่ยงต่อปัญหารากฟันและเหงือก

ลวดจัดฟันที่ดูเล็กมีคุณสมบัติพยายามคืนรูปตามที่ออกแบบไว้ เมื่อลวดถูกใส่ผ่านแบรกเก็ตบนฟันที่เรียงไม่ตรง ลวดจะออกแรงเบา ๆ เพื่อพาฟันกลับไปตามแนวของมัน ทันตแพทย์จัดฟันสามารถเลือกขนาด รูปร่าง และความแข็งของลวด รวมถึงเพิ่มยาง สปริง หรืออุปกรณ์เสริม เพื่อควบคุมว่าฟันซี่ไหนควรเลื่อนไปทางใด หมุนแค่ไหน หรือเอียงรากอย่างไร

เครื่องมือจัดฟันแบบใสก็ใช้หลักการเดียวกัน เพียงเปลี่ยนจากลวดและแบรกเก็ตเป็นแผ่นพลาสติกที่ออกแบบให้ต่างจากตำแหน่งฟันจริงเล็กน้อย เมื่อสวมแผ่น เครื่องมือจะออกแรงดันฟันไปยังตำแหน่งที่กำหนด แล้วเปลี่ยนเป็นชุดถัดไปตามแผน ฟันจึงค่อย ๆ เคลื่อนทีละระยะ ไม่ได้ถูกบังคับให้ไปถึงตำแหน่งสุดท้ายในครั้งเดียว

ฟันแต่ละซี่ไม่ได้เคลื่อนง่ายเท่ากัน การเลื่อนฟันไปทั้งซี่ การหมุนฟัน การดึงฟันขึ้น การกดฟันลง หรือการขยับราก ล้วนต้องใช้แรงและวิธีควบคุมต่างกัน ฟันที่มีหลายราก เช่น ฟันกราม มักมีพื้นที่ยึดกับกระดูกมากกว่าฟันหน้า จึงอาจควบคุมการเคลื่อนที่ต่างกัน

อายุมีผลต่อความเร็วบางส่วน เด็กและวัยรุ่นมักมีการเปลี่ยนแปลงของกระดูกและการเจริญเติบโตของขากรรไกรที่ยังดำเนินอยู่ แต่ผู้ใหญ่ก็จัดฟันได้เช่นกัน ขอเพียงกระดูก เหงือก และเนื้อเยื่อรอบฟันอยู่ในสภาพเหมาะสม สิ่งสำคัญกว่าความแข็งของตัวฟันคือสุขภาพของฐานที่รองรับฟัน

หากมีเหงือกอักเสบ ปริทันต์อักเสบ กระดูกรอบฟันละลาย หรือฟันผุรุนแรง ทันตแพทย์อาจต้องรักษาปัญหาเหล่านี้ก่อน เพราะการขยับฟันในช่องปากที่มีการอักเสบอาจทำให้เนื้อเยื่อรองรับฟันเสียหายมากขึ้น จึงต้องมีการตรวจช่องปาก เอกซเรย์ และประเมินการสบฟันก่อนวางแผนจัดฟัน ไม่ใช่ดูเพียงว่าฟันเกหรือฟันห่างแค่ไหน

เหตุผลที่ต้องใส่รีเทนเนอร์หลังถอดเครื่องมือก็เกี่ยวข้องกับกระบวนการเดียวกัน แม้ฟันจะเคลื่อนมาถึงตำแหน่งใหม่แล้ว แต่กระดูกรอบรากฟันและเส้นใยต่าง ๆ ยังต้องใช้เวลาปรับตัว เนื้อเยื่อบางส่วนมีแนวโน้มดึงฟันกลับไปยังตำแหน่งเดิม การใส่รีเทนเนอร์จึงช่วยประคองฟันระหว่างที่โครงสร้างรอบฟันกำลังจัดระเบียบใหม่ 

ถ้าไม่ใส่รีเทนเนอร์ตามคำแนะนำ ฟันอาจเคลื่อนกลับได้ แม้จะจัดฟันมาหลายปีแล้วก็ตาม นอกจากนี้ฟันของคนเรายังมีโอกาสเปลี่ยนตำแหน่งเล็กน้อยตลอดชีวิตจากการสบฟัน การเปลี่ยนแปลงของเหงือก อายุ และแรงจากกล้ามเนื้อรอบปาก รีเทนเนอร์จึงไม่ได้มีไว้เพราะการจัดฟันล้มเหลว แต่เป็นส่วนหนึ่งของการรักษา

ส่วนคำถามว่าฟันแข็งแล้วทำไมไม่แตก คำตอบคือแรงจัดฟันตามปกติไม่ได้ออกแรงกระแทกที่ตัวฟันเหมือนการกัดของแข็ง แต่เป็นแรงขนาดเล็กที่ค่อย ๆ กระทำเป็นเวลานาน ตัวเคลื่อนที่จริงคือฟันทั้งซี่พร้อมราก โดยอาศัยการเปลี่ยนแปลงของกระดูกรอบข้าง ไม่ใช่การดัดเนื้อฟันให้โค้งงอ

อย่างไรก็ตาม ผู้จัดฟันไม่ควรพยายามเร่งการเคลื่อนที่เองด้วยการเพิ่มยาง ดึงลวด หรือซื้ออุปกรณ์มาใช้โดยไม่มีการควบคุม เพราะการขยับฟันไม่ใช่เพียงทำให้ส่วนที่มองเห็นเรียงตรง ต้องควบคุมตำแหน่งราก การสบฟัน และแรงที่ตกลงบนกระดูกด้วย ฟันที่ดูตรงจากด้านหน้าอาจมีรากเอียงหรือสบกันผิดตำแหน่งได้

สรุปแล้ว ฟันขยับได้ทั้งที่แข็งมาก เพราะสิ่งที่เปลี่ยนไม่ได้อยู่ในเนื้อฟันเป็นหลัก แต่อยู่ที่เอ็นรอบรากและกระดูกเบ้าฟัน ร่างกายค่อย ๆ สลายกระดูกด้านหน้าและสร้างกระดูกตามด้านหลัง เมื่อได้รับแรงที่เหมาะสม ฟันจึงสามารถเคลื่อนไปยังตำแหน่งใหม่ได้ทีละน้อย โดยยังคงยึดอยู่กับขากรรไกรตลอดกระบวนการ