บุเรงนอง ผู้สร้างจักรวรรดิที่ใหญ่เกินผู้สืบทอด

ชื่อของพระเจ้าบุเรงนองมักปรากฏในความทรงจำของคนไทยในฐานะกษัตริย์พม่าผู้ยกทัพมาตีกรุงศรีอยุธยา แต่เมื่อมองให้พ้นจากสงครามไทยกับพม่า พระองค์คือหนึ่งในผู้ปกครองที่ทรงอำนาจที่สุดของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในคริสต์ศตวรรษที่ 16 และเป็นผู้สร้างจักรวรรดิที่ครอบคลุมดินแดนกว้างใหญ่ตั้งแต่พม่าตอนล่าง รัฐฉาน ล้านนา ล้านช้าง ไปจนถึงอยุธยา

พระเจ้าบุเรงนองประสูติเมื่อปี ค.ศ. 1516 และขึ้นครองราชย์ในปี ค.ศ. 1550 แห่งราชวงศ์ตองอู พระนามบุเรงนองมาจากภาษาพม่าที่มีความหมายในทำนองว่า “พี่ของพระราชา” เนื่องจากพระองค์เคยเป็นพระเชษฐภาดาหรือพี่เขยและเป็นแม่ทัพคนสำคัญของพระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้

ส่วนชื่อ “จะเด็ด” ที่คนไทยคุ้นเคยนั้นมาจากวรรณกรรมเรื่องผู้ชนะสิบทิศของยาขอบ ไม่ใช่ชื่อที่สามารถยืนยันได้ตรงไปตรงมาจากหลักฐานประวัติศาสตร์ ตัวละครจะเด็ดในนิยายมีความรัก ความทะเยอทะยาน และชีวิตส่วนตัวที่ถูกแต่งเติมเพื่อความสนุก จึงไม่ควรนำรายละเอียดในนิยายทั้งหมดไปใช้แทนประวัติศาสตร์จริง

ก่อนบุเรงนองขึ้นครองราชย์ อาณาจักรตองอูเคยขยายอำนาจอย่างรวดเร็วในสมัยพระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้ แต่เมื่อพระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้ถูกลอบปลงพระชนม์ อาณาจักรก็แตกออกเป็นหลายฝ่าย เมืองสำคัญต่างประกาศอิสระ แม่ทัพและเจ้าเมืองบางคนตั้งตัวเป็นใหญ่ บุเรงนองจึงไม่ได้รับราชบัลลังก์พร้อมบ้านเมืองที่มั่นคง แต่ต้องรวบรวมกองกำลังและตีเมืองต่าง ๆ กลับคืนมาใหม่

จุดเด่นของบุเรงนองไม่ใช่เพียงการรบเก่ง แต่คือความสามารถในการสร้างเครือข่ายอำนาจ พระองค์มักให้ผู้ปกครองท้องถิ่นที่ยอมสวามิภักดิ์อยู่ในตำแหน่งต่อ โดยต้องส่งเครื่องราชบรรณาการ กำลังพล หรือเชื้อพระวงศ์ไปอยู่ที่ราชสำนักเพื่อเป็นหลักประกัน วิธีนี้ช่วยให้ควบคุมดินแดนกว้างใหญ่ได้โดยไม่จำเป็นต้องส่งขุนนางจากส่วนกลางไปปกครองทุกเมือง

หลังรวบรวมพม่าตอนกลางและพม่าตอนล่างได้แล้ว บุเรงนองยกทัพเข้าสู่รัฐฉานทางตอนเหนือ เมืองเหล่านี้มีความสำคัญทั้งด้านกำลังคน เส้นทางการค้า และทรัพยากร การพิชิตรัฐฉานจึงทำให้ตองอูมีฐานอำนาจแข็งแรงขึ้นมาก พร้อมทั้งเปิดทางให้กองทัพเคลื่อนเข้าสู่ดินแดนล้านนา

เชียงใหม่ตกอยู่ใต้อำนาจของบุเรงนองในปี ค.ศ. 1558 ล้านนาไม่ได้ถูกผนวกเป็นจังหวัดแบบรัฐสมัยใหม่ แต่ยังมีผู้ปกครองท้องถิ่นบริหารบ้านเมืองภายใต้การยอมรับอำนาจของหงสาวดี ความสัมพันธ์ลักษณะนี้อาจเปลี่ยนแปลงได้ตามกำลังของแต่ละฝ่าย หากศูนย์กลางอ่อนแอ เมืองประเทศราชก็มีโอกาสหยุดส่งบรรณาการหรือประกาศแยกตัว

สำหรับกรุงศรีอยุธยา บุเรงนองยกทัพเข้ามาหลายครั้ง ในสงครามปี ค.ศ. 1564 อยุธยายอมจำนนและต้องอยู่ในฐานะประเทศราช ต่อมาเกิดความขัดแย้งขึ้นอีก พระองค์จึงยกทัพมาโจมตีครั้งใหญ่ในปี ค.ศ. 1569 กรุงศรีอยุธยาเสียแก่กองทัพหงสาวดี สมเด็จพระมหินทราธิราชถูกนำตัวไป ส่วนสมเด็จพระมหาธรรมราชาแห่งพิษณุโลกได้รับการแต่งตั้งให้ขึ้นครองอยุธยา

เหตุการณ์เสียกรุงครั้งนี้ทำให้อยุธยาอยู่ใต้อำนาจหงสาวดี แต่ไม่ได้หมายความว่าพม่าส่งคนเข้ามาปกครองทุกหมู่บ้านโดยตรง อยุธยายังคงมีราชสำนัก ขุนนาง ระบบภาษี และกองกำลังของตนเอง เพียงแต่กษัตริย์ต้องยอมรับอำนาจเหนือกว่าของบุเรงนอง ส่งบรรณาการและกำลังสนับสนุนตามที่ถูกเรียกร้อง

พระนเรศวรซึ่งขณะนั้นยังเป็นพระราชโอรสของสมเด็จพระมหาธรรมราชา เคยประทับอยู่ที่หงสาวดีในช่วงหนึ่ง เรื่องราวส่วนนี้ในพงศาวดารไทยมักถูกเล่าควบคู่กับความสัมพันธ์ระหว่างอยุธยากับบุเรงนอง อย่างไรก็ตาม รายละเอียดหลายอย่างแตกต่างกันตามพงศาวดารและวรรณกรรม จึงควรแยกระหว่างสิ่งที่หลักฐานหลายฝ่ายยืนยันตรงกันกับเรื่องเล่าที่แต่งเติมภายหลัง

สมญา “ผู้ชนะสิบทิศ” ซึ่งคนไทยใช้เรียกบุเรงนองแพร่หลายอย่างมากจากนิยายของยาขอบ คำว่าสิบทิศไม่ได้เป็นจำนวนอาณาจักรที่พระองค์พิชิตอย่างแม่นยำ แต่เป็นถ้อยคำเชิงวรรณกรรมที่สื่อถึงการมีชัยรอบทุกทิศ ในประวัติศาสตร์พม่า พระองค์ได้รับการยกย่องว่าเป็นกษัตริย์ผู้รวบรวมและขยายอาณาจักรตองอูจนมีขนาดใหญ่ที่สุดในยุคนั้น

กองทัพของบุเรงนองประกอบด้วยคนหลายเชื้อชาติ ทั้งพม่า มอญ ฉาน ล้านนา และกำลังจากเมืองประเทศราช การทำสงครามในสมัยนั้นต้องพึ่งช้าง ม้า เรือ เสบียง และแรงงานจำนวนมาก เมืองที่ยอมสวามิภักดิ์จึงไม่ได้เพียงส่งของมีค่า แต่ต้องส่งทหารและแรงงานเข้าร่วมการรบครั้งต่อไปด้วย ชัยชนะครั้งหนึ่งจึงกลายเป็นกำลังสำหรับชัยชนะครั้งใหม่

ด้านศาสนา บุเรงนองทรงอุปถัมภ์พุทธศาสนาเถรวาท สร้างและบูรณะวัด เจดีย์ รวมถึงพยายามส่งเสริมระเบียบทางศาสนาในดินแดนใต้ปกครอง การสนับสนุนศาสนาไม่ได้เป็นเพียงเรื่องศรัทธา แต่ยังช่วยสร้างความชอบธรรมให้กษัตริย์ในฐานะธรรมราชาผู้คุ้มครองพระพุทธศาสนา

อย่างไรก็ตาม จักรวรรดิของบุเรงนองไม่ได้เป็นรัฐรวมศูนย์แน่นหนาแบบประเทศในปัจจุบัน ดินแดนจำนวนมากเชื่อฟังเพราะเกรงพระบารมี กองทัพ และความสามารถในการประนีประนอมของพระองค์ เมื่อบุคคลที่เป็นศูนย์กลางของเครือข่ายนี้สิ้นพระชนม์ ความสัมพันธ์ระหว่างเมืองต่าง ๆ ก็เริ่มสั่นคลอนทันที

พระเจ้าบุเรงนองสิ้นพระชนม์ในปี ค.ศ. 1581 ระหว่างเตรียมการทำสงครามกับอาณาจักรยะไข่ พระเจ้านันทบุเรง พระราชโอรส ขึ้นครองราชย์ต่อ แต่ต้องเผชิญการแข็งเมืองหลายแห่ง รวมถึงการประกาศอิสรภาพของอยุธยาในสมัยสมเด็จพระนเรศวร

ปัญหาสำคัญคือผู้ปกครองประเทศราชหลายเมืองยอมรับบุเรงนองเป็นการส่วนตัวมากกว่ายอมรับระบบราชวงศ์ตองอูอย่างถาวร เมื่อกษัตริย์องค์ใหม่ไม่มีบารมีเท่าเดิม การเรียกกำลังคนและบรรณาการจึงยากขึ้น การส่งกองทัพไปปราบเมืองหนึ่งก็เปิดโอกาสให้อีกเมืองก่อกบฏ จักรวรรดิที่เคยขยายตัวอย่างรวดเร็วจึงแตกออกภายในเวลาไม่ถึงสองทศวรรษหลังพระองค์สิ้นพระชนม์

ในมุมของไทย บุเรงนองคือศัตรูผู้ทำให้อยุธยาเสียกรุง แต่ในมุมของพม่า พระองค์คือมหาราชผู้รวบรวมแผ่นดินและสร้างอำนาจทางการเมืองครั้งใหญ่ ส่วนในมุมของล้านนา ล้านช้าง มอญ หรือรัฐฉาน ภาพของบุเรงนองก็แตกต่างออกไปตามประสบการณ์ของแต่ละพื้นที่

การมองบุเรงนองเพียงว่าเป็นวีรบุรุษหรือผู้รุกรานจึงอาจง่ายเกินไป พระองค์เป็นทั้งนักรบ ผู้สร้างพันธมิตร ผู้ใช้ระบบตัวประกันทางการเมือง ผู้อุปถัมภ์ศาสนา และกษัตริย์ที่สร้างจักรวรรดิขึ้นจากความสัมพันธ์ระหว่างเมืองจำนวนมาก ความยิ่งใหญ่ของพระองค์ไม่ได้อยู่แค่จำนวนสนามรบที่ชนะ แต่อยู่ที่ความสามารถในการทำให้ผู้ปกครองต่างภาษาและต่างเชื้อชาติยอมอยู่ในเครือข่ายอำนาจเดียวกัน

ขณะเดียวกัน จุดอ่อนของจักรวรรดิก็ซ่อนอยู่ในความสำเร็จนั้นเอง เพราะดินแดนกว้างใหญ่เกินกว่าจะควบคุมจากศูนย์กลางได้อย่างถาวร เมื่อบุเรงนองไม่อยู่ ระบบที่ผูกติดกับบารมีของกษัตริย์คนเดียวจึงค่อย ๆ พังลง เหลือไว้ทั้งชื่อเสียงของผู้ชนะสิบทิศและบทเรียนว่าการพิชิตแผ่นดินอาจทำได้เร็วกว่าการทำให้แผ่นดินเหล่านั้นอยู่ร่วมกันอย่างมั่นคง