เมื่อเสียงไม้เคาะเรือกลายเป็นภาษาทะเล ภูมิปัญญาหาปลาจากเกาะเล็กในอิตาลี

ท่ามกลางผืนน้ำสีครามรอบเกาะเล็ก ๆ ของอิตาลี ยังมีเรื่องราวของชาวประมงพื้นบ้านที่ใช้เพียงเรือไม้ อวน และเสียงเคาะเป็นส่วนหนึ่งของการหาปลา วิธีนี้สะท้อนให้เห็นว่า ก่อนมีเรดาร์หรือเครื่องตรวจหาฝูงปลา มนุษย์เรียนรู้ที่จะอ่านทะเลจากประสบการณ์และการสังเกตพฤติกรรมสัตว์น้ำอย่างละเอียดเพียงใด

อย่างไรก็ตาม เทคนิคดังกล่าวควรอธิบายให้ตรงกว่าคำว่า “เคาะเรียกปลา” เพราะหลักฐานที่ตรวจสอบได้จากเกาะอิโซลา เดล จิลโย (Isola del Giglio) ระบุว่า ชาวประมงวางอวนล้อมบริเวณที่ต้องการก่อน จากนั้นจึงใช้ไม้เคาะพื้นเรือและใช้พายทำให้เกิดเสียงในน้ำ เพื่อรบกวนหรือต้อนปลาให้เคลื่อนเข้าไปหาแนวอวน ไม่ได้มีหลักฐานชัดเจนว่าเสียงดังกล่าวเลียนแบบฝูงปลาตัวเล็กหรือเรียกปลาใหญ่ให้ขึ้นมารวมตัวใต้เรือโดยตรง

เสียงเคาะที่เดินทางผ่านน้ำ

เมื่อไม้กระทบกับพื้นหรือส่วนประกอบของเรือ เสียงและแรงสั่นสะเทือนจะส่งผ่านลงไปในน้ำ ปลาอาจตรวจจับความเคลื่อนไหวเหล่านี้และตอบสนองด้วยการเปลี่ยนทิศทางการว่าย

ในหนังสือรวบรวมศิลปะและอาชีพของชาวประมงบนเกาะ Isola del Giglio ซึ่งเผยแพร่เมื่อปี 1977 มีคำอธิบายว่า หลังจากจัดวางตาข่ายเรียบร้อยแล้ว ชาวประมงจะใช้พายกระทบน้ำ เคาะพื้นเรือ และบางครั้งใช้ท่อนไม้ที่เตรียมไว้สร้างเสียง จุดประสงค์คือทำให้ปลาเคลื่อนตัวไปตามทิศทางที่ต้องการและเข้าสู่บริเวณของอวน

รายละเอียดนี้ทำให้เห็นว่าเสียงไม่ได้ทำหน้าที่เหมือน “เหยื่อเรียกปลา” เสียทีเดียว แต่เป็นองค์ประกอบหนึ่งของวิธีควบคุมทิศทางฝูงปลาหลังจากวางเครื่องมือประมงแล้ว

ปลาได้ยินเสียงใต้น้ำอย่างไร

ความมหัศจรรย์นี้ไม่ได้เกิดจากปาฏิหาริย์ แต่สัมพันธ์กับความสามารถของปลาในการรับรู้เสียงและการเคลื่อนที่ของอนุภาคน้ำ

งานทบทวนด้านชีวเสียงของปลาระบุว่า ปลาโดยทั่วไปสามารถตรวจจับการเคลื่อนที่ของอนุภาคซึ่งเกิดจากเสียงใต้น้ำ ขณะที่ปลาบางชนิดอาจรับรู้แรงดันเสียงได้ด้วย ความไวและการตอบสนองจะแตกต่างกันไปตามชนิดของปลา สภาพแวดล้อม ความถี่ของเสียง และระยะห่างจากแหล่งกำเนิด

ดังนั้น การเคาะเรือไม่ได้รับประกันว่าปลาทุกชนิดจะว่ายเข้าหาเสียง ปลาอาจเข้ามาสำรวจ เปลี่ยนเส้นทาง หรือตกใจว่ายหนีก็ได้ สิ่งสำคัญจึงอยู่ที่ประสบการณ์ของชาวประมง ทั้งการเลือกจุดวางอวน จังหวะการสร้างเสียง และความเข้าใจพฤติกรรมของปลาที่พบในพื้นที่นั้น

ภูมิปัญญาที่ไม่ได้เกิดขึ้นในวันเดียว

ทักษะเช่นนี้มักไม่ได้อยู่ในตำราเรียน แต่ถ่ายทอดผ่านการออกเรือและลงมือทำร่วมกัน คนรุ่นใหม่เรียนรู้จากการสังเกตว่าควรวางอวนตรงไหน ต้องรอให้กระแสน้ำเป็นอย่างไร และควรสร้างเสียงในจังหวะใด

องค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ หรือ FAO อธิบายว่า ชาวประมงขนาดเล็กมักสะสมความรู้เกี่ยวกับระบบนิเวศและสัตว์น้ำเป้าหมายอย่างละเอียด ความรู้ดังกล่าวเกิดจากการทำงานกับพื้นที่เดิมเป็นเวลานาน จนกลายเป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ผูกพันกับวิถีชีวิตของชุมชน

เสียงไม้เคาะเรือจึงไม่ได้เป็นเพียงเทคนิคแปลกตาจากอดีต แต่เป็นหลักฐานชิ้นเล็ก ๆ ของกระบวนการเรียนรู้ธรรมชาติที่สั่งสมผ่านหลายชั่วอายุคน

ประมงพื้นบ้านไม่ได้แปลว่ายั่งยืนเสมอไป

ภาพเรือไม้และอวนแบบดั้งเดิมอาจทำให้หลายคนรู้สึกว่าเป็นการประมงที่ไม่กระทบธรรมชาติ แต่ความยั่งยืนไม่ได้ตัดสินจากความเก่าแก่หรือขนาดเรือเพียงอย่างเดียว

ยังต้องพิจารณาชนิดและขนาดของอวน ปริมาณสัตว์น้ำที่จับได้ ฤดูสืบพันธุ์ พื้นที่ทำประมง ตลอดจนกฎหมายของแต่ละท้องถิ่น การจับเพียงเท่าที่ชุมชนต้องการอาจช่วยลดแรงกดดันต่อทรัพยากร แต่ไม่ควรสรุปว่าทุกวิธีพื้นบ้านเป็นมิตรต่อระบบนิเวศโดยอัตโนมัติ

คุณค่าที่ชัดเจนกว่าคือการรักษาความรู้ของชุมชน และนำความรู้นั้นมาปรับใช้ร่วมกับการจัดการทรัพยากรตามหลักวิทยาศาสตร์

เสียงเล็ก ๆ ที่บอกเล่าความสัมพันธ์ระหว่างคนกับทะเล

เมื่อเรือกลับเข้าเทียบฝั่ง สิ่งที่ชาวประมงนำกลับมาไม่ได้มีเพียงสัตว์น้ำสำหรับเลี้ยงชีพ แต่ยังมีความรู้เกี่ยวกับกระแสน้ำ พื้นทะเล อากาศ และพฤติกรรมของปลาที่สั่งสมเพิ่มขึ้นจากการออกเรือแต่ละครั้ง

เสียงเคาะไม้ข้างเรือจึงเป็นมากกว่าจังหวะประกอบการหาปลา มันคือร่องรอยของความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับทะเล และเตือนให้เห็นว่าภูมิปัญญาพื้นบ้านมีคุณค่าเพียงใดเมื่อได้รับการบันทึก ตรวจสอบ และถ่ายทอดอย่างถูกต้อง

สิ่งที่ควรจดจำคือ เทคนิคที่มีการบันทึกในอิตาลีเป็นการใช้เสียงช่วยรบกวนหรือต้อนปลาเข้าสู่แนวอวน มากกว่าการ “เรียกปลาให้มาหา” ตามความหมายตรงตัว แม้ความจริงจะต่างจากภาพเล่าอันโรแมนติกเล็กน้อย แต่นั่นไม่ได้ลดมนต์เสน่ห์ของภูมิปัญญาชาวประมงลงเลย