“แมงกินฟัน” มีจริงไหม? เข้าใจสาเหตุที่แท้จริงของฟันผุ

“แมงกินฟัน” มีจริงไหม? เข้าใจสาเหตุที่แท้จริงของฟันผุ

สมัยเด็ก ๆ เรามักได้ยินผู้ใหญ่พูดคำว่า “แมงกินฟัน” โดยเฉพาะเวลาที่เรากินขนมหวาน ลูกอม หรือไม่ยอมแปรงฟัน จนหลายคนอดสงสัยไม่ได้ว่า แมงตัวนี้มีรูปร่างหน้าตาอย่างไร และมันเข้าไปอยู่ในฟันของเราได้อย่างไรกันแน่?

ความจริงแล้ว ฟันที่ผุจนกลายเป็นรูดำ ๆ ไม่ได้เกิดจากตัวแมงหรือหนอนที่เข้าไปแทะฟัน แต่เกี่ยวข้องกับคราบจุลินทรีย์ แบคทีเรีย น้ำตาล และกรดที่ค่อย ๆ ทำลายผิวฟันของเราค่ะ

ตัวการที่แท้จริงของฟันผุคืออะไร?

ภายในช่องปากของเรามีแบคทีเรียอาศัยอยู่ตามธรรมชาติหลายชนิด หนึ่งในกลุ่มที่เกี่ยวข้องกับการเกิดฟันผุคือแบคทีเรียที่สามารถสร้างกรด เช่น Streptococcus mutans

เมื่อเรารับประทานอาหารหรือเครื่องดื่มที่มีน้ำตาล แบคทีเรียในคราบจุลินทรีย์จะนำ糖เหล่านั้นไปใช้และสร้างกรดออกมา กรดจะค่อย ๆ ดึงแร่ธาตุออกจากผิวเคลือบฟัน หากเกิดขึ้นบ่อยและร่างกายซ่อมแซมกลับไม่ทัน ผิวฟันจะเริ่มอ่อนแอและพัฒนาเป็นฟันผุได้

ในระยะแรก ฟันผุอาจยังไม่เป็นรูดำหรือทำให้รู้สึกเจ็บ แต่เมื่อการผุลุกลามผ่านชั้นเคลือบฟันเข้าไปลึกขึ้น ก็อาจเริ่มมีอาการเสียวฟัน โดยเฉพาะเวลากินของหวาน ของเย็น หรือของร้อน

หากปล่อยทิ้งไว้นาน รอยผุอาจขยายกว้างและลึกลงไปถึงเนื้อฟันหรือโพรงประสาทฟัน จนทำให้ปวดฟัน ติดเชื้อ หรือเกิดหนองตามมาได้ ในกรณีเช่นนี้ควรพบทันตแพทย์ ไม่ควรรอให้อาการหายเอง

แล้วทำไมคนโบราณจึงเรียกว่า “แมงกินฟัน”?

ในอดีตยังไม่มีความรู้เรื่องเชื้อแบคทีเรียและกระบวนการเกิดฟันผุอย่างที่เราเข้าใจกันในปัจจุบัน เวลาคนปวดฟันและมองเห็นฟันเป็นรูดำ ๆ ประกอบกับความรู้สึกเจ็บจี๊ดหรือปวดตุบ ๆ คล้ายมีอะไรไชอยู่ข้างใน จึงเกิดความเชื่อว่าน่าจะมี “ตัวแมง” เข้าไปอาศัยและแทะกินเนื้อฟัน

ความเชื่อเรื่องหนอนหรือแมงในฟันไม่ได้พบเฉพาะในสังคมไทยเท่านั้น แต่เคยปรากฏในความเชื่อของหลายวัฒนธรรม เพราะเป็นคำอธิบายที่คนในสมัยก่อนใช้ทำความเข้าใจกับอาการปวดฟัน ก่อนที่จะมีการค้นพบจุลินทรีย์และความรู้ด้านทันตกรรมสมัยใหม่

ดังนั้น สบายใจได้ค่ะว่า ไม่มีแมงหรือหนอนเดินเพ่นพ่านอยู่ในฟันของเรา แต่สิ่งที่ควรระวังคือคราบจุลินทรีย์และการรับประทานอาหารหวานบ่อย ๆ ซึ่งเพิ่มโอกาสให้แบคทีเรียสร้างกรดทำร้ายฟัน

กินหวานแล้วฟันผุทันทีหรือไม่?

การกินขนมหวานเพียงครั้งเดียวไม่ได้หมายความว่าฟันจะผุทันที สิ่งสำคัญคือ ความถี่ที่ฟันสัมผัสน้ำตาล และระยะเวลาที่คราบอาหารตกค้างอยู่ในช่องปาก

การจิบเครื่องดื่มหวานหรือกินขนมทีละน้อยตลอดทั้งวัน อาจทำให้แบคทีเรียมีน้ำตาลสำหรับสร้างกรดซ้ำ ๆ ฟันจึงอยู่ในสภาวะที่ถูกกรดทำร้ายบ่อยกว่าการกินเป็นมื้อแล้วดูแลช่องปากอย่างเหมาะสม

นอกจากลูกอมและขนมแล้ว น้ำอัดลม ชานม กาแฟปรุงหวาน น้ำผลไม้เติมน้ำตาล และอาหารที่ติดตามซอกฟันง่าย ก็อาจเพิ่มความเสี่ยงได้เช่นกัน

วิธีปราบ “แมงกินฟัน” หรือแบคทีเรียตัวจริง

วิธีลดความเสี่ยงฟันผุไม่ได้ยุ่งยาก แต่ต้องทำอย่างสม่ำเสมอ ได้แก่

• แปรงฟันด้วยยาสีฟันผสมฟลูออไรด์อย่างน้อยวันละ 2 ครั้ง โดยเฉพาะก่อนนอน

• แปรงให้ทั่วทุกด้านของฟัน ไม่ลืมบริเวณขอบเหงือกและฟันกรามด้านใน

• ใช้ไหมขัดฟันหรืออุปกรณ์ทำความสะอาดซอกฟัน เพื่อกำจัดคราบในจุดที่แปรงสีฟันเข้าไม่ถึง

• ลดการกินหรือจิบอาหารและเครื่องดื่มหวานบ่อย ๆ ระหว่างวัน

• ดื่มน้ำเปล่าหลังรับประทานอาหาร เพื่อช่วยชะล้างเศษอาหารบางส่วน

• ตรวจสุขภาพช่องปากและขูดหินปูนตามระยะที่ทันตแพทย์แนะนำ

ระยะเวลาในการตรวจฟันไม่จำเป็นต้องเท่ากันทุกคน แม้หลายคนจะคุ้นกับการตรวจทุก 6 เดือน แต่ผู้ที่มีความเสี่ยงฟันผุ โรคเหงือก ใส่อุปกรณ์จัดฟัน หรือมีโรคประจำตัวบางอย่าง อาจต้องเข้ารับการตรวจถี่กว่านั้น ส่วนผู้ที่มีสุขภาพช่องปากแข็งแรง ทันตแพทย์อาจกำหนดระยะนัดที่แตกต่างออกไป

สัญญาณที่ไม่ควรรอให้ปวดหนัก

ควรหาเวลาไปพบทันตแพทย์หากพบอาการต่อไปนี้

• มีจุดสีขาวขุ่น สีน้ำตาล หรือสีดำบนผิวฟัน

• มองเห็นรอยแตกหรือรูบนตัวฟัน

• เสียวฟันเมื่อกินของหวาน เย็น หรือร้อน

• มีเศษอาหารติดซอกเดิมซ้ำ ๆ

• ปวดฟัน ปวดเวลาบดเคี้ยว หรือปวดจนรบกวนการนอน

• เหงือกบวม มีหนอง หรือใบหน้าบวมร่วมด้วย

ฟันผุในระยะแรกมักรักษาได้ง่ายกว่าการรอให้ปวด เพราะอาการปวดอาจหมายถึงรอยผุที่ลุกลามเข้าใกล้หรือถึงโพรงประสาทฟันแล้ว

สรุปแล้ว “แมงกินฟัน” เป็นเพียงคำเรียกที่สืบทอดมาจากความเชื่อในอดีต ตัวการจริงคือกระบวนการที่แบคทีเรียในคราบจุลินทรีย์เปลี่ยนน้ำตาลเป็นกรด แล้วกรดค่อย ๆ ทำลายแร่ธาตุบนผิวฟัน การแปรงฟันด้วยยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ ทำความสะอาดซอกฟัน ลดความถี่ในการกินหวาน และตรวจฟันตามความเหมาะสม จึงเป็นวิธีช่วยให้ฟันแข็งแรงและอยู่กับเราไปได้นาน ๆ ค่ะ