เหมือนติด GPS ให้ยุงพุ่งชน!รู้จัก “กรดลึกลับ” บนผิวหนัง ที่อาจทำให้คุณกลายเป็นแม่เหล็กดูดยุง

เหมือนติด GPS ให้ยุงพุ่งชน!รู้จัก “กรดลึกลับ” บนผิวหนัง ที่อาจทำให้คุณกลายเป็นแม่เหล็กดูดยุง

เคยนั่งอยู่กับเพื่อนหลายคน แต่ยุงกลับเลือกกัดคุณคนเดียวหรือไม่?

บางคนถูกกัดเต็มแขนเต็มขา ขณะที่คนข้าง ๆ แทบไม่มีรอยแดงเลย จนอดสงสัยไม่ได้ว่า

“เลือดเราหวานกว่าคนอื่นหรือเปล่า?”

งานวิจัยพบว่า คำตอบอาจไม่ได้อยู่ที่ความหวานของเลือด แต่อยู่ที่ กลิ่นสารเคมีบนผิวหนัง โดยเฉพาะสารกลุ่มหนึ่งที่เรียกว่า กรดคาร์บอกซิลิก

สารเหล่านี้อาจทำหน้าที่เหมือนป้ายกลิ่นที่บอกยุงว่า

“เป้าหมายที่น่าสนใจอยู่ตรงนี้”

กรดคาร์บอกซิลิกคืออะไร?

กรดคาร์บอกซิลิก หรือ carboxylic acids เป็นกลุ่มสารอินทรีย์ที่พบได้ตามธรรมชาติบนผิวหนังมนุษย์

สารเหล่านี้ส่วนหนึ่งเกิดจากไขมันและสารคัดหลั่งบนผิว รวมถึงกิจกรรมของจุลินทรีย์ที่อาศัยอยู่บนผิวหนัง เมื่อสารเหล่านี้ระเหยหรือผสมรวมกับสารอื่น ก็กลายเป็นส่วนหนึ่งของ “กลิ่นเฉพาะตัว” ของแต่ละคน

แม้เราอาจไม่ได้รู้สึกว่าตัวเองมีกลิ่น แต่ระบบรับกลิ่นของยุงไวต่อสารบางชนิดมากกว่าจมูกของมนุษย์

งานวิจัยพบว่า คนที่มียุงชอบอาจมีกรดเหล่านี้มากกว่า

งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร Cell เมื่อปี 2022 ทดลองกับอาสาสมัคร 64 คน โดยให้แต่ละคนสวมปลอกไนลอนบริเวณแขนเป็นเวลา 6 ชั่วโมง เพื่อเก็บสารกลิ่นที่ระเหยออกจากผิวหนัง

จากนั้นนักวิจัยนำตัวอย่างกลิ่นมาให้ยุงลายบ้านเพศเมีย หรือ Aedes aegypti เลือกบินเข้าหา

ผลปรากฏว่า ความน่าดึงดูดของแต่ละคนแตกต่างกันอย่างมาก ตัวอย่างจากผู้ที่ยุงชอบมากที่สุดดึงดูดยุงมากกว่าคนที่ยุงชอบน้อยที่สุดเกิน 100 เท่า. (National Institutes of Health (NIH))

เมื่อนำกลิ่นผิวหนังไปวิเคราะห์ นักวิจัยพบว่า ผู้ที่ดึงดูดยุงมากมักมีกรดคาร์บอกซิลิกบนผิวในระดับสูงกว่า โดยเฉพาะกรดไขมันสายตรงและสายกิ่งหลายชนิด. (Cell)

ทำไมกรดเหล่านี้จึงเหมือน “GPS ของยุง”?

คำว่า GPS เป็นเพียงการเปรียบเทียบ เพราะยุงไม่ได้ใช้ดาวเทียมนำทาง และกรดบนผิวก็ไม่ได้ส่งพิกัดออกไป

แต่ยุงมีตัวรับกลิ่นเฉพาะบนหนวดและอวัยวะรับสัมผัส ซึ่งสามารถตรวจจับสารเคมีในอากาศได้

เมื่อกรดคาร์บอกซิลิกและกลิ่นผิวหนังลอยออกมา ยุงอาจใช้ข้อมูลเหล่านี้ประกอบกับสัญญาณอื่น เพื่อแยกว่ากลิ่นนั้นมาจากมนุษย์และบุคคลใดน่าสนใจมากกว่า

นักวิจัยทดลองทำให้ยุงขาดตัวรับร่วมบางชนิดที่เกี่ยวข้องกับการตรวจจับสารที่เป็นกรด พบว่ายุงเหล่านั้นสนใจกลิ่นมนุษย์โดยรวมน้อยลง แต่ยังสามารถแยกคนที่ดึงดูดมากกับคนที่ดึงดูดน้อยได้อยู่ แสดงว่าระบบค้นหาเหยื่อของยุงมีหลายช่องทางสำรอง ไม่ได้พึ่งกรดชนิดเดียว. (National Institutes of Health (NIH))

ยุงไม่ได้ตามหาคุณจากกรดเพียงอย่างเดียว

ยุงใช้สัญญาณหลายชนิดประกอบกัน คล้ายการต่อชิ้นส่วนแผนที่

1. คาร์บอนไดออกไซด์จากลมหายใจ

เมื่อเราหายใจออก เราปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ ยุงสามารถตรวจจับกระแสก๊าซนี้และใช้เป็นสัญญาณเบื้องต้นว่ามีสัตว์หรือมนุษย์อยู่บริเวณใกล้เคียง

2. กลิ่นผิวหนัง

กลิ่นของมนุษย์เป็นส่วนผสมของสารหลายร้อยชนิด ไม่ได้มีเพียงกรดคาร์บอกซิลิก แต่ยังรวมถึงกรดแลกติก แอมโมเนีย แอลกอฮอล์ อัลดีไฮด์ และสารที่เกิดจากจุลินทรีย์บนผิว

งานศึกษาพบว่าสารบางชนิดอาจดึงดูดยุงได้ดีเมื่ออยู่เป็นส่วนผสม มากกว่าการแยกใช้สารใดสารหนึ่งเพียงลำพัง. (PMC)

3. ความร้อนจากร่างกาย

เมื่อยุงบินเข้ามาใกล้ กลิ่นของมนุษย์ช่วยให้ยุงตอบสนองต่อแหล่งความร้อนได้ดีขึ้น จึงสามารถค้นหาบริเวณผิวหนังที่เหมาะสำหรับลงเกาะและดูดเลือด. (Cell)

4. ความชื้นและเหงื่อ

ไอน้ำจากผิวหนังและสารในเหงื่ออาจช่วยเพิ่มความน่าสนใจ โดยเฉพาะหลังออกกำลังกายหรืออยู่ในอากาศร้อน แต่ผลขึ้นอยู่กับชนิดของยุงและส่วนผสมของกลิ่นโดยรวม

ทำไมบางคนจึงมีกรดบนผิวมากกว่า?

นักวิทยาศาสตร์ยังไม่ทราบคำตอบทั้งหมด แต่คาดว่าเกี่ยวข้องกับหลายปัจจัย ได้แก่

• พันธุกรรม
• ชนิดและปริมาณของไขมันบนผิว
• จุลินทรีย์ประจำผิวหนัง
• ฮอร์โมนและสภาพร่างกาย
• อายุและสภาพแวดล้อม
• เครื่องสำอาง สบู่ และผลิตภัณฑ์ที่ใช้

จุลินทรีย์บนผิวสามารถย่อยไขมัน คาร์โบไฮเดรต และสารอื่นให้กลายเป็นโมเลกุลกลิ่นที่ยุงตรวจจับได้ จึงเป็นไปได้ว่าคนที่มีชุมชนจุลินทรีย์บนผิวต่างกัน จะมีกลิ่นดึงดูดยุงต่างกันด้วย. (PMC)

คนที่ยุงชอบ จะถูกยุงชอบไปตลอดหรือไม่?

งานวิจัยพบว่า ระดับความดึงดูดของอาสาสมัครหลายคนค่อนข้างคงที่เป็นเวลาหลายเดือนหรือหลายปี

คนที่เป็น “แม่เหล็กดูดยุง” ในช่วงแรก มักยังคงดึงดูดยุงมากในการทดสอบภายหลัง แม้พฤติกรรมหรือสภาพแวดล้อมอาจเปลี่ยนไปแล้วก็ตาม. (National Institutes of Health (NIH))

อย่างไรก็ตาม ไม่ได้หมายความว่าจะเปลี่ยนแปลงไม่ได้เลย เพราะผลิตภัณฑ์ที่ใช้ โรคบางชนิด ฮอร์โมน เหงื่อ และจุลินทรีย์บนผิวอาจเปลี่ยนองค์ประกอบกลิ่นชั่วคราวได้

อาบน้ำบ่อย ๆ จะช่วยไม่ให้ยุงกัดหรือไม่?

การล้างเหงื่อและกลิ่นบางส่วนออกอาจช่วยลดความน่าสนใจชั่วคราว แต่ไม่สามารถล้างกรดหรือกลิ่นเฉพาะตัวออกจนหมดได้ เพราะผิวหนังจะสร้างสารใหม่ขึ้นมาเรื่อย ๆ

สบู่ยังอาจเปลี่ยนกลิ่นของผู้ใช้แตกต่างกัน บางผลิตภัณฑ์อาจทำให้ยุงสนใจมากขึ้นหรือน้อยลง ขึ้นอยู่กับปฏิกิริยาระหว่างกลิ่นสบู่กับกลิ่นเดิมของผิว ไม่ใช่ว่าสบู่หอมทุกชนิดจะไล่ยุงได้. (Cell)

จึงไม่ควรใช้การอาบน้ำหรือฉีดน้ำหอมแทนผลิตภัณฑ์ป้องกันยุงที่ผ่านการทดสอบ

แล้วเราจะป้องกันตัวเองได้อย่างไร?

ไม่จำเป็นต้องพยายามเปลี่ยนกรดบนผิว เพราะขณะนี้ยังไม่มีวิธีทั่วไปที่พิสูจน์แล้วว่าสามารถปรับกรดคาร์บอกซิลิกบนผิวให้ยุงเลิกสนใจได้อย่างปลอดภัย

วิธีที่มีหลักฐานชัดกว่า ได้แก่

• ใช้สารทากันยุงที่ขึ้นทะเบียนและมีสารออกฤทธิ์ เช่น DEET, picaridin, IR3535 หรือ PMD
• สวมเสื้อแขนยาวและกางเกงขายาวเนื้อไม่รัดรูป
• ใช้มุ้งหรือมุ้งลวด
• เทน้ำขังและทำความสะอาดภาชนะที่ยุงวางไข่ทุกสัปดาห์
• ใช้ผลิตภัณฑ์ตามฉลากและทาซ้ำตามเวลาที่กำหนด

CDC แนะนำให้ใช้สารไล่ยุงที่ผ่านการประเมินประสิทธิภาพ และไม่ควรพึ่งผลิตภัณฑ์ธรรมชาติที่ยังไม่มีหลักฐานรองรับเพียงอย่างเดียว. (CDC)

สรุป

กรดคาร์บอกซิลิกบนผิวหนังอาจเป็นหนึ่งในเหตุผลที่ทำให้บางคนถูกยุงกัดมากกว่าคนอื่น

ผู้ที่ดึงดูดยุงมากมักมีสารกลุ่มนี้ในกลิ่นผิวสูงกว่า และลักษณะดังกล่าวอาจคงอยู่เป็นเวลาหลายปี

แต่กรดเหล่านี้ไม่ใช่ GPS ที่นำยุงพุ่งมาหาโดยลำพัง ยุงต้องรวมข้อมูลจาก

คาร์บอนไดออกไซด์ กลิ่นผิว ความร้อน ความชื้น และสารเคมีหลายชนิด

ก่อนเลือกเป้าหมายและลงเกาะ

ดังนั้น ครั้งต่อไปที่ยุงบินผ่านคนทั้งวงแล้วตรงมากัดคุณ อาจไม่ใช่เพราะเลือดหวาน แต่เป็นเพราะผิวของคุณกำลังปล่อย “ลายเซ็นกลิ่น” ที่ยุงชอบเป็นพิเศษ