ที่มาชื่อเขตภาษีเจริญกับการขุดคลองเก็บภาษีในวันวาน

เผยแพร่: 16 กรกฎาคม 2569 เวลา 17:58 น.
อัปเดตล่าสุด: 16 กรกฎาคม 2569 เวลา 20:13 น.เขียนโดย evileyes

ทำไมย่านนี้ชื่อ “ภาษีเจริญ” ย้อนเรื่องคลองสายเศรษฐกิจฝั่งธนฯ

เคยสงสัยกันไหมครับว่า ทำไมชื่อ “ภาษีเจริญ” จึงฟังดูแปลกหูและไม่เหมือนชื่อเขตอื่นในกรุงเทพฯ

ความจริงแล้วชื่อเขตภาษีเจริญไม่ได้เริ่มต้นจากการตั้งชื่อเขตโดยตรง แต่สืบเนื่องมาจาก “คลองภาษีเจริญ” คลองขุดสายสำคัญที่เกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 4 และเคยทำหน้าที่คล้ายเส้นทางเศรษฐกิจสายใหญ่ของกรุงเทพฯ ฝั่งตะวันตก

ที่น่าสนใจคือ เรื่องของคำว่า “ภาษี” มีความเกี่ยวข้องกับคลองสายนี้จริง แต่ไม่ควรสรุปง่าย ๆ ว่า ชื่อนี้เกิดจากการตั้งด่านเก็บภาษีริมคลองเพียงอย่างเดียวครับ

คลองสายใหม่เพื่อการค้าและการเดินทาง

ย้อนกลับไปในสมัยที่ถนนยังมีไม่มาก การเดินทางและขนส่งสินค้าส่วนใหญ่อาศัยแม่น้ำลำคลองเป็นหลัก หากเปรียบกับปัจจุบัน การขุดคลองสายใหม่ในเวลานั้นก็คงคล้ายกับการสร้างถนนสายหลักหรือทางด่วนที่ช่วยย่นระยะทางระหว่างเมือง

ช่วงสมัยรัชกาลที่ 4 การค้ากับต่างประเทศขยายตัวมากขึ้น โดยเฉพาะอ้อยและน้ำตาลจากพื้นที่ฝั่งแม่น้ำท่าจีน การลำเลียงผลผลิตเข้าสู่พระนครจึงต้องการเส้นทางที่สะดวกและรวดเร็วกว่าที่เคย

ในปี พ.ศ. 2410 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้พระภาษีสมบัติบริบูรณ์ หรือยิ้ม พิศลยบุตร เป็นแม่กองขุดคลอง จากคลองบางกอกใหญ่บริเวณใกล้วัดปากน้ำ ไปถึงตำบลดอนไก่ดีทางฝั่งแม่น้ำท่าจีน

คลองมีความยาวตามข้อมูลที่บันทึกไว้ 620 เส้น กว้าง 7 วา และลึก 5 ศอก ก่อนขุดแล้วเสร็จในปี พ.ศ. 2415 ซึ่งตรงกับสมัยรัชกาลที่ 5

เมื่อคลองเปิดใช้งาน เรือที่บรรทุกอ้อย น้ำตาล และสินค้าจากพื้นที่ทางตะวันตกสามารถเดินทางเข้าสู่ระบบคลองบางกอกใหญ่ และต่อไปยังแม่น้ำเจ้าพระยาได้สะดวกขึ้น การเดินทางที่เคยใช้เวลานานจึงเป็นระบบและคล่องตัวกว่าเดิม

แล้วคำว่า “ภาษีเจริญ” มาจากไหน

จุดนี้เป็นส่วนที่มักถูกเล่าต่อกันหลายแบบครับ

ข้อมูลจากสำนักงานเขตภาษีเจริญระบุว่า ชาวบ้านเรียกคลองสายนี้ว่า “คลองภาษีเจริญ” ตามราชทินนามของพระภาษีสมบัติบริบูรณ์ ผู้ทำหน้าที่เป็นแม่กองขุดคลอง

ขณะที่ข้อมูลจากพระราชพงศาวดารรัชกาลที่ 4 ซึ่งมีการนำมาเผยแพร่ในบทความด้านประวัติศาสตร์ ระบุว่า มีการนำเงินภาษีฝิ่นมาเป็นค่าจ้างขุดคลอง และพระราชทานนามว่า “คลองภาษีเจริญ”

แหล่งข้อมูลบางแห่งยังอธิบายเพิ่มเติมว่า เงินที่เกี่ยวข้องกับการขุดคลองมาจากรายได้ด้านภาษีอากรหลายส่วน เช่น ภาษีฝิ่น อากรเรือแพ และรายได้จากโรงหวยเมืองนครไชยศรี

จึงอาจกล่าวได้ว่า คำว่า “ภาษี” มีความเกี่ยวข้องกับทั้งตำแหน่งของผู้เป็นแม่กองและแหล่งเงินที่ใช้ดำเนินงาน ส่วนข้อสรุปที่ว่าชื่อนี้เกิดจากการตั้งด่านเก็บภาษีริมคลองโดยตรงนั้น ยังไม่ใช่คำอธิบายหลักตามข้อมูลที่ตรวจสอบได้

ต่อมาเมื่อมีการปรับปรุงและออกข้อบังคับดูแลคลอง จึงมีการเรียกเก็บค่าธรรมเนียมจากเรือบางประเภทที่เดินทางผ่าน แต่เป็นเรื่องที่เกิดขึ้นในบริบทของการจัดระเบียบและบำรุงรักษาคลองภายหลัง ไม่ใช่หลักฐานโดยตรงของการตั้งชื่อคลองครับ

จากคลองขนส่งสินค้าสู่ชื่อเขตของกรุงเทพฯ

เมื่อคลองภาษีเจริญช่วยให้การเดินทางและค้าขายสะดวกขึ้น ผู้คนก็เริ่มย้ายมาตั้งบ้านเรือนตามแนวคลองมากขึ้น จากพื้นที่ที่เคยมีชุมชนกระจายตัวจึงค่อย ๆ กลายเป็นย่านการค้าและที่อยู่อาศัย

ในปี พ.ศ. 2442 มีการตั้งอำเภอภาษีเจริญขึ้น โดยนำชื่อมาจากคลองสายนี้ ต่อมาเมื่อจังหวัดพระนครและจังหวัดธนบุรีถูกรวมเป็นกรุงเทพมหานคร อำเภอภาษีเจริญจึงเปลี่ยนฐานะเป็น “เขตภาษีเจริญ” ในปี พ.ศ. 2515

ลำดับของชื่อจึงสรุปง่าย ๆ ได้ว่า

คลองภาษีเจริญ → ชุมชนริมคลอง → อำเภอภาษีเจริญ → เขตภาษีเจริญ

คลองที่เปลี่ยนวิถีชีวิตของผู้คน

ถ้ามองจากสายตาของคนในยุคนั้น คลองภาษีเจริญคงไม่ใช่เพียงร่องน้ำสำหรับเดินเรือ แต่เป็นโครงสร้างพื้นฐานที่ทำให้พื้นที่สองฝั่งคลองเปลี่ยนแปลงอย่างมาก

เมื่อเดินทางสะดวกขึ้น สินค้าก็ออกสู่ตลาดได้เร็วขึ้น ผู้คนเข้ามาตั้งถิ่นฐานมากขึ้น และชุมชนใหม่ก็เติบโตตามแนวคลอง คล้ายกับย่านที่ขยายตัวตามถนนสายใหญ่หรือสถานีรถไฟฟ้าในปัจจุบัน

แม้ทุกวันนี้บทบาทด้านการขนส่งทางน้ำจะลดลงเมื่อเทียบกับอดีต แต่คลองภาษีเจริญยังคงเป็นส่วนหนึ่งของภูมิทัศน์และความทรงจำของชุมชนฝั่งธนฯ

ครั้งต่อไปที่เราขับรถผ่านบางหว้า วัดปากน้ำ หรือพื้นที่ริมคลองภาษีเจริญ ชื่อที่เห็นจนคุ้นตาอาจมีความหมายมากกว่าเดิม เพราะเบื้องหลังคำว่า “ภาษีเจริญ” คือเรื่องของการขุดคลอง การค้า รายได้ของรัฐ และการเติบโตของชุมชนที่ดำเนินต่อเนื่องมานานกว่าหนึ่งศตวรรษครับ