น้ำมันโลกใกล้หมดจริงหรือ? เข้าใจปริมาณสำรองและอนาคตพลังงาน

น้ำมันเหลือใช้อีก 50 ปีจริงไหม? คำตอบซับซ้อนกว่าที่หลายคนคิด

คำถามว่า น้ำมันดิบในโลกจะหมดเมื่อไร ถูกหยิบยกมาพูดกันมาหลายทศวรรษ หลายคนอาจเคยได้ยินคำเตือนว่า มนุษย์เหลือน้ำมันใช้อีกเพียงไม่กี่สิบปี จนเกิดความกังวลว่าในอนาคตโลกอาจเผชิญภาวะขาดแคลนพลังงานอย่างรุนแรง

อย่างไรก็ตาม สถานการณ์ของพลังงานฟอสซิลมีความซับซ้อนกว่าการนำปริมาณน้ำมันที่เหลือมาหารด้วยอัตราการใช้ในแต่ละปี เพราะตัวเลขดังกล่าวยังขึ้นอยู่กับเทคโนโลยี ราคาน้ำมัน ต้นทุนการผลิต การค้นพบแหล่งใหม่ ตลอดจนพฤติกรรมการใช้พลังงานของมนุษย์ที่กำลังเปลี่ยนแปลง

“ปริมาณสำรองน้ำมัน” ไม่ใช่น้ำมันทั้งหมดที่อยู่ใต้โลก

หัวใจสำคัญที่ต้องทำความเข้าใจคือคำว่า ปริมาณสำรองน้ำมัน หรือ Oil Reserves

ในทางธรณีวิทยาและเศรษฐศาสตร์ คำนี้ไม่ได้หมายถึงน้ำมันทั้งหมดที่มีอยู่ในเปลือกโลก แต่หมายถึงปริมาณน้ำมันจากแหล่งที่ค้นพบแล้ว ซึ่งข้อมูลทางธรณีวิทยาและวิศวกรรมประเมินว่าสามารถนำขึ้นมาใช้ได้ภายใต้เงื่อนไขทางเศรษฐกิจและการดำเนินงานที่เป็นอยู่

ดังนั้น ปริมาณสำรองจึงไม่ใช่ตัวเลขที่หยุดนิ่ง หากราคาน้ำมันสูงขึ้น เทคโนโลยีพัฒนาขึ้น หรือต้นทุนการผลิตลดลง แหล่งน้ำมันบางแห่งที่เคยไม่คุ้มค่าก็อาจถูกนับเข้ามาเป็นปริมาณสำรองได้ ในทางกลับกัน หากราคาตกต่ำหรือการขุดเจาะมีต้นทุนสูงเกินไป ปริมาณที่ถือว่าคุ้มค่าต่อการผลิตก็อาจลดลงเช่นกัน

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าเหตุใดคำทำนายเรื่องน้ำมันใกล้หมดจึงถูกเลื่อนออกไปเรื่อย ๆ แม้โลกจะใช้น้ำมันเพิ่มขึ้นมาเป็นเวลานาน

เทคโนโลยีทำให้แหล่งที่เคยเข้าถึงยากนำมาใช้ได้

เมื่อเทคโนโลยีการสำรวจและขุดเจาะก้าวหน้าขึ้น มนุษย์ก็สามารถเข้าถึงแหล่งน้ำมันที่อยู่ลึก มีโครงสร้างซับซ้อน หรือเคยมีต้นทุนสูงเกินไปได้มากขึ้น

ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือการผลิตน้ำมันจากชั้นหินดินดาน หรือ Shale Oil ซึ่งมีส่วนเปลี่ยนโฉมการผลิตน้ำมันของสหรัฐอเมริกา เทคโนโลยีอย่างการเจาะแนวนอนและการทำให้ชั้นหินแตกร้าวช่วยให้สามารถนำน้ำมันจากแหล่งที่ในอดีตผลิตได้ยากออกมาใช้ในเชิงพาณิชย์

นอกจากการค้นหาแหล่งใหม่แล้ว ผู้ผลิตยังพัฒนาเทคนิคเพิ่มประสิทธิภาพการนำทรัพยากรออกจากแหล่งเดิม เพราะโดยทั่วไปน้ำมันที่อยู่ในแหล่งใต้ดินไม่ได้ถูกสูบขึ้นมาได้ทั้งหมดในครั้งเดียว

กล่าวง่าย ๆ คือ โลกไม่ได้มีน้ำมันเพิ่มขึ้นจากการใช้เทคโนโลยี แต่เทคโนโลยีทำให้น้ำมันบางส่วนที่เคยเข้าถึงไม่ได้ กลายเป็นน้ำมันที่สามารถผลิตได้อย่างคุ้มค่ามากขึ้น

ตัวเลข “เหลือใช้ประมาณ 50 ปี” ต้องอ่านอย่างระมัดระวัง

ข้อมูลด้านพลังงานที่ถูกอ้างถึงบ่อยครั้งมักประเมินว่า ปริมาณสำรองน้ำมันที่พิสูจน์แล้วของโลกอาจเพียงพอต่อการใช้งานอีกประมาณ 50 ปี หากใช้น้ำมันในอัตราใกล้เคียงกับปัจจุบัน

ตัวเลขลักษณะนี้มักเรียกว่าอัตราส่วนปริมาณสำรองต่อการผลิต หรือ Reserves-to-Production Ratio ซึ่งเป็นการนำปริมาณสำรองที่ประเมินไว้ในช่วงเวลาหนึ่งมาเปรียบเทียบกับปริมาณการผลิตต่อปี

แต่ตัวเลข 50 ปีไม่ได้หมายความว่า เมื่อครบกำหนดแล้วน้ำมันทั่วโลกจะหายไปพร้อมกัน เพราะมีปัจจัยที่เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอด เช่น

• การค้นพบแหล่งน้ำมันเพิ่มเติม

• การปรับราคาน้ำมันในตลาดโลก

• ต้นทุนและเทคโนโลยีการผลิต

• การเพิ่มหรือลดอัตราการบริโภค

• การเปลี่ยนแปลงนโยบายด้านสิ่งแวดล้อม

• ความขัดแย้งหรือข้อจำกัดทางภูมิรัฐศาสตร์

ตัวเลขดังกล่าวจึงควรมองเป็นภาพถ่ายของสถานการณ์ในช่วงเวลาหนึ่ง มากกว่าจะเป็นนาฬิกานับถอยหลังที่ระบุวันน้ำมันหมดโลกอย่างแน่นอน

แหล่งน้ำมันใหม่ขนาดใหญ่อาจหาได้ยากขึ้น

แม้เทคโนโลยีจะช่วยให้ผลิตน้ำมันจากแหล่งที่ซับซ้อนได้มากขึ้น แต่การค้นพบแหล่งน้ำมันขนาดใหญ่แห่งใหม่ไม่ได้เกิดขึ้นอย่างง่ายดายเหมือนในอดีต

แหล่งที่ค้นพบใหม่จำนวนหนึ่งอาจอยู่ในทะเลลึก พื้นที่ห่างไกล หรือมีสภาพทางธรณีวิทยาที่ทำให้การพัฒนาโครงการต้องใช้เงินลงทุนสูงและใช้เวลาหลายปี บางแห่งอาจมีน้ำมันอยู่จริง แต่ไม่คุ้มค่าที่จะขุดขึ้นมาภายใต้ระดับราคาในขณะนั้น

ดังนั้น ความเสี่ยงที่ควรจับตามองอาจไม่ใช่การที่น้ำมันหายไปจนหมดเปลือกโลก แต่เป็นภาวะที่น้ำมันซึ่งผลิตได้ง่ายและมีต้นทุนต่ำลดลง ทำให้โลกต้องพึ่งพาแหล่งที่มีต้นทุนสูงขึ้นหรือมีความเสี่ยงมากขึ้น

พลังงานสะอาดอาจเปลี่ยนคำถามเรื่องน้ำมันหมดโลก

อีกปัจจัยที่ทำให้ความกังวลเรื่องน้ำมันหมดโลกเปลี่ยนไปคือ การเปลี่ยนผ่านด้านพลังงาน

รถยนต์ไฟฟ้าหรืออีวี พลังงานแสงอาทิตย์ พลังงานลม เชื้อเพลิงชีวภาพ และเทคโนโลยีไฮโดรเจนกำลังมีบทบาทมากขึ้นในหลายประเทศ โดยเฉพาะในภาคการผลิตไฟฟ้าและการขนส่ง

สำนักงานพลังงานระหว่างประเทศประเมินว่า การใช้รถยนต์ไฟฟ้าที่เพิ่มขึ้นอาจช่วยลดความต้องการใช้น้ำมันทั่วโลกได้ประมาณ 5 ล้านบาร์เรลต่อวันภายในปี 2030 ภายใต้นโยบายที่ดำเนินอยู่ อย่างไรก็ตาม น้ำมันยังคงถูกใช้อย่างกว้างขวางในภาคการบิน การเดินเรือ อุตสาหกรรมปิโตรเคมี และการขนส่งสินค้าหนัก จึงยังไม่สามารถทดแทนได้ทั้งหมดในระยะเวลาอันสั้น

หากการใช้พลังงานรูปแบบอื่นขยายตัวต่อเนื่อง ความต้องการน้ำมันอาจเติบโตช้าลง ทรงตัว หรือค่อย ๆ ลดลงในอนาคต ทำให้น้ำมันบางส่วนที่ยังหลงเหลืออยู่ใต้ดินไม่จำเป็นต้องถูกขุดขึ้นมาใช้จนหมด

แล้วคนทั่วไปควรสนใจเรื่องนี้อย่างไร

แม้คำถามเรื่องน้ำมันหมดโลกจะดูเป็นประเด็นระดับโลก แต่การเปลี่ยนแปลงของตลาดน้ำมันส่งผลต่อชีวิตประจำวันโดยตรง ตั้งแต่ราคาน้ำมันเชื้อเพลิง ค่าไฟฟ้าบางส่วน ค่าขนส่ง ราคาสินค้า ไปจนถึงต้นทุนการเดินทาง

อย่างไรก็ตาม ราคาน้ำมันระยะสั้นไม่ได้ขึ้นอยู่กับปริมาณสำรองเพียงอย่างเดียว แต่ยังได้รับอิทธิพลจากปริมาณการผลิตของประเทศผู้ส่งออก ภาวะเศรษฐกิจ ค่าเงิน เหตุการณ์ทางการเมือง สงคราม และความต้องการใช้พลังงานตามฤดูกาล

ดังนั้น แม้โลกจะมีน้ำมันสำรองเพียงพอในภาพรวม ก็ยังสามารถเกิดภาวะราคาน้ำมันแพงหรือการขาดแคลนเฉพาะพื้นที่ได้ หากการผลิต การขนส่ง หรือห่วงโซ่อุปทานถูกกระทบ

สิ่งที่มักเข้าใจผิดเกี่ยวกับน้ำมันโลก

น้ำมันสำรองลดลง ไม่ได้แปลว่าน้ำมันใต้โลกกำลังจะหมดทันที
เพราะปริมาณสำรองหมายถึงส่วนที่ผลิตได้อย่างคุ้มค่าภายใต้เงื่อนไขในขณะนั้น

ค้นพบแหล่งใหม่ ไม่ได้หมายความว่าจะนำมาใช้ได้ทันที
การพัฒนาแหล่งน้ำมันอาจต้องใช้เงินลงทุนสูง ผ่านการประเมินผลกระทบ และใช้เวลาหลายปีกว่าจะเริ่มผลิตได้

รถยนต์ไฟฟ้าไม่ได้ทำให้ความต้องการน้ำมันหายไปทั้งหมด
น้ำมันยังเป็นวัตถุดิบของพลาสติก สารเคมี ยางสังเคราะห์ เชื้อเพลิงการบิน และผลิตภัณฑ์อีกหลายชนิด

น้ำมันยังมีอยู่ ไม่ได้แปลว่าราคาจะถูกเสมอไป
ต้นทุนการผลิต สถานการณ์การเมือง และข้อจำกัดด้านการขนส่งสามารถทำให้ราคาผันผวนได้ แม้ปริมาณทรัพยากรในระยะยาวยังเพียงพอ

น้ำมันอาจหมดความสำคัญก่อนที่จะถูกใช้จนหมด

ดังนั้น การตั้งคำถามว่า “น้ำมันจะหมดเมื่อไร” อาจไม่ใช่เพียงเรื่องของการที่ทรัพยากรธรรมชาติจะสูญสิ้นไปจนถึงหยดสุดท้าย แต่ควรถามเพิ่มเติมว่า น้ำมันจะถูกลดความสำคัญลงในระบบเศรษฐกิจโลกเมื่อไร

เมื่อเทคโนโลยีพลังงานทางเลือกมีราคาถูกลง ประสิทธิภาพสูงขึ้น และถูกนำมาใช้อย่างแพร่หลาย ความคุ้มค่าในการลงทุนสำรวจแหล่งน้ำมันใหม่อาจลดลงตามไปด้วย

ท้ายที่สุด โลกอาจยังมีน้ำมันหลงเหลืออยู่ในเปลือกโลกอีกจำนวนมาก แต่ไม่มีความจำเป็นหรือไม่คุ้มค่าที่จะขุดขึ้นมาใช้ทั้งหมด สิ่งที่ควรจับตามองจึงไม่ใช่เพียงปริมาณน้ำมันที่เหลืออยู่ แต่รวมถึงความเร็วของการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงาน ต้นทุนเทคโนโลยีใหม่ และความพร้อมของแต่ละประเทศในการลดการพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิล