ไซนัสอักเสบต่างจากหวัดอย่างไรและเมื่อไรควรพบแพทย์

ไซนัสคือโพรงอากาศที่อยู่รอบจมูก หน้าผาก โหนกแก้ม และระหว่างดวงตา ภายในบุด้วยเยื่อเมือกและมีทางระบายเล็ก ๆ เชื่อมกับโพรงจมูก เมื่อเยื่อบุบวม ทางระบายแคบลง เมือกจึงค้างอยู่ เกิดแรงดัน ปวดตื้อ และมีน้ำมูกข้น ภาวะนี้เรียกว่าไซนัสอักเสบ หรือถ้าพูดให้ครบคือจมูกและไซนัสอักเสบ เพราะสองบริเวณนี้มักอักเสบพร้อมกัน

อาการที่พบได้บ่อย

อาการหลักคือคัดจมูก หายใจทางจมูกไม่สะดวก มีน้ำมูกไหลออกด้านหน้าหรือไหลลงคอ รู้สึกหนักหรือปวดบริเวณหน้าผาก ระหว่างตา โหนกแก้ม และรอบจมูก การรับกลิ่นลดลงหรือไม่ได้กลิ่น บางคนปวดฟันกรามบน หูอื้อ ไอ มีกลิ่นปาก อ่อนเพลีย หรือมีไข้ร่วมด้วย

อาการปวดอาจชัดขึ้นตอนก้มหน้า แต่การปวดศีรษะทุกครั้งไม่ได้แปลว่าเป็นไซนัส ไมเกรนสามารถทำให้ปวดใบหน้า คัดจมูก หรือน้ำตาไหลได้เช่นกัน การวินิจฉัยจึงดูอาการหลายอย่างรวมกัน ไม่ได้ตัดสินจากตำแหน่งปวดเพียงจุดเดียว

ไซนัสอักเสบเฉียบพลันมักเริ่มจากหวัด

กรณีเฉียบพลันจำนวนมากเริ่มจากการติดเชื้อไวรัสทางเดินหายใจ เยื่อบุจมูกบวมและปิดทางระบายของไซนัส ช่วงแรกจึงคล้ายหวัดมาก ได้แก่ จาม เจ็บคอ น้ำมูก และคัดจมูก ส่วนใหญ่ค่อย ๆ ดีขึ้นเองโดยไม่ต้องใช้ยาปฏิชีวนะ

น้ำมูกสีเหลืองหรือเขียวเพียงอย่างเดียวไม่ได้ยืนยันว่าเป็นแบคทีเรีย สีอาจเกิดจากเซลล์ภูมิคุ้มกันและสารต่าง ๆ ในเมือกระหว่างที่ร่างกายกำลังตอบสนองต่อไวรัส การซื้อยาปฏิชีวนะกินทันทีจึงอาจไม่ได้ช่วย แถมเพิ่มโอกาสเกิดผลข้างเคียงและเชื้อดื้อยา

แพทย์จะนึกถึงการติดเชื้อแบคทีเรียมากขึ้นเมื่ออาการต่อเนื่องเกินประมาณ 10 วันโดยไม่ดีขึ้น มีอาการรุนแรง เช่น ไข้สูงร่วมกับน้ำมูกเป็นหนองหรือปวดใบหน้าชัด หรืออาการเหมือนจะดีแล้วกลับแย่ลงอีกครั้ง เกณฑ์เหล่านี้ใช้ประกอบการตรวจ ไม่ควรใช้เลือกยากินเอง เพราะอายุ โรคประจำตัว การแพ้ยา และความรุนแรงมีผลต่อการรักษา

แบบเรื้อรังไม่ใช่แค่หวัดที่นานขึ้น

ถ้าคัดจมูก มีน้ำมูก ปวดแน่นหน้า หรือรับกลิ่นลดลงต่อเนื่องตั้งแต่ 12 สัปดาห์ขึ้นไป จะเข้าข่ายที่ต้องประเมินไซนัสอักเสบเรื้อรัง สาเหตุอาจเกี่ยวกับภูมิแพ้ ริดสีดวงจมูก โครงสร้างช่องจมูก การอักเสบต่อเนื่อง ควันบุหรี่ หรือปัญหาทางทันตกรรมบางชนิด ไม่ได้เกิดจากแบคทีเรียอย่างเดียว

คนที่เป็นซ้ำบ่อยหรือเรื้อรังอาจต้องพบแพทย์หู คอ จมูก เพื่อตรวจในโพรงจมูก ประเมินภูมิแพ้ หรือพิจารณาภาพถ่ายเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ การทำ CT ไม่จำเป็นสำหรับอาการเฉียบพลันธรรมดาทุกราย มักใช้เมื่ออาการซับซ้อน เรื้อรัง เป็นซ้ำ หรือสงสัยภาวะแทรกซ้อน

ดูแลตัวเองในช่วงอาการไม่รุนแรง

พักผ่อน ดื่มน้ำตามปกติ และหลีกเลี่ยงควันบุหรี่ ฝุ่น หรือสิ่งที่กระตุ้นภูมิแพ้ การล้างจมูกด้วยน้ำเกลือช่วยพาเมือกและสารก่อภูมิแพ้ออกได้ แต่ต้องใช้น้ำกลั่น น้ำปราศจากเชื้อ หรือน้ำต้มสุกที่ปล่อยให้เย็น ห้ามใช้น้ำประปาจากก๊อกล้างจมูกโดยตรง และต้องล้างอุปกรณ์ให้สะอาดหลังใช้

ยาแก้ปวดอย่างพาราเซตามอลอาจช่วยลดปวดและไข้ได้เมื่อใช้ตามฉลาก ผู้ที่มีโรคตับ ดื่มแอลกอฮอล์มาก ตั้งครรภ์ หรือใช้ยาอื่นอยู่ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อน ยาพ่นจมูกสเตียรอยด์อาจช่วยลดการอักเสบ โดยเฉพาะคนที่มีภูมิแพ้ แต่ต้องใช้ให้ถูกวิธีและต่อเนื่องตามคำแนะนำ

ยาพ่นลดคัดจมูกทำให้โล่งเร็ว แต่ถ้าใช้ติดต่อกันนานเกินกำหนดอาจเกิดอาการจมูกตันย้อนกลับ จึงควรใช้ช่วงสั้นตามฉลาก ยาลดคัดจมูกชนิดกินอาจไม่เหมาะกับผู้ที่มีความดันสูง โรคหัวใจ ต้อหิน ต่อมลูกหมากโต ผู้ตั้งครรภ์ หรือผู้ใช้ยาบางชนิด ควรถามเภสัชกรก่อนซื้อ

ไอน้ำอุ่นอาจทำให้รู้สึกสบายชั่วคราว แต่ไม่ได้กำจัดเชื้อและไม่ควรก้มหน้าเหนือภาชนะน้ำร้อน เพราะมีความเสี่ยงถูกลวก การหยอดน้ำมันหอมระเหย สมุนไพร หรือน้ำยาที่ไม่ได้ผลิตสำหรับใช้ในจมูก อาจทำให้เยื่อบุระคายเคืองมากขึ้น

เมื่อไรควรไปพบแพทย์

ควรพบแพทย์เมื่ออาการไม่ดีขึ้นเกิน 10 วัน อาการดีขึ้นแล้วกลับหนักกว่าเดิม ปวดใบหน้ารุนแรง มีไข้ต่อเนื่อง เป็นซ้ำบ่อย หรือมีอาการยาวหลายสัปดาห์ ผู้ที่ภูมิคุ้มกันต่ำ มีโรคประจำตัวสำคัญ ตั้งครรภ์ หรือเป็นเด็กเล็ก ควรขอคำแนะนำเร็วกว่าปกติ

ถ้ามีเปลือกตาหรือรอบตาบวมแดง ปวดตา กลอกตาแล้วเจ็บ มองเห็นภาพซ้อน สายตาลดลง ตาโปน ปวดศีรษะรุนแรงผิดปกติ คอแข็ง สับสน ซึม แขนขาอ่อนแรง หรือใบหน้าบวมมาก ให้ไปโรงพยาบาลทันที เพราะอาจเป็นสัญญาณว่าการอักเสบลุกลามไปบริเวณรอบดวงตาหรือภายในกะโหลก แม้ภาวะแทรกซ้อนเหล่านี้พบไม่บ่อย แต่รอรักษาเองไม่ได้

ไซนัสอักเสบเองไม่ได้แพร่จากคนหนึ่งไปอีกคนหนึ่งเสมอไป แต่ไวรัสที่เป็นต้นเหตุของหวัดสามารถแพร่ได้ การล้างมือ ปิดปากเวลาไอจาม และไม่ใช้แก้วน้ำร่วมกันจึงยังช่วยลดการส่งต่อเชื้อ ส่วนการรักษาที่เหมาะสมต้องดูว่าเป็นเฉียบพลัน เรื้อรัง เกิดจากไวรัส แบคทีเรีย ภูมิแพ้ หรือมีปัญหาโครงสร้างร่วมด้วย ไม่ควรเหมารวมว่าน้ำมูกข้นทุกครั้งต้องจบด้วยยาปฏิชีวนะ

อ้างอิงข้อมูล
https://www.nhs.uk/conditions/sinusitis-sinus-infection/
https://www.entnet.org/health-information/sinusitis/
https://www.cdc.gov/antibiotic-use/