ดื่มเครื่องดื่มชูกำลังทุกวันเป็นอะไรไหม

เครื่องดื่มชูกำลังวันละขวดไม่ได้ทำให้ทุกคนป่วยทันที แต่คำว่า “วันละขวด” ยังบอกความเสี่ยงไม่ครบ เพราะแต่ละยี่ห้อมีขนาด ปริมาณน้ำตาล และคาเฟอีนไม่เท่ากัน บางคนดื่มหนึ่งขวดแล้วไม่ได้รับคาเฟอีนจากที่อื่นอีก ขณะที่อีกคนตามด้วยกาแฟ ชา น้ำอัดลม หรืออาหารเสริมก่อนออกกำลังกาย พอรวมทั้งวันแล้วอาจสูงกว่าที่เห็นจากฉลากขวดเดียว

สิ่งที่รู้สึกว่ามีพลัง ส่วนใหญ่คือฤทธิ์กระตุ้น

คาเฟอีนช่วยให้ตื่นตัว ลดความง่วง และทำให้รู้สึกพร้อมทำงานในช่วงหนึ่ง แต่มันไม่ได้สร้างพลังงานทดแทนการกินอาหารหรือการนอน ร่างกายที่พักไม่พออาจถูกกดความง่วงไว้ชั่วคราว พอฤทธิ์ลดลงก็กลับมาเพลีย หงุดหงิด หรืออยากดื่มเพิ่ม วงจรที่เจอบ่อยจึงเป็นนอนดึก ตื่นมาไม่สดชื่น ดื่มเพื่อให้ตื่น แล้วคาเฟอีนที่กินช่วงบ่ายหรือเย็นก็ไปรบกวนการนอนคืนถัดไป

อาการที่บอกว่าได้รับคาเฟอีนเกินระดับที่ร่างกายรับไหว ได้แก่ ใจเต้นเร็ว ใจสั่น มือสั่น กระสับกระส่าย วิตกกังวล ปวดศีรษะ คลื่นไส้ ปวดท้อง ความดันขึ้น และหลับยาก บางคนไวต่อคาเฟอีนมาก แม้ปริมาณที่คนอื่นดื่มแล้วไม่รู้สึกอะไร ส่วนผู้ที่ดื่มประจำอาจเกิดความทนต่อฤทธิ์เดิม ต้องเพิ่มปริมาณจึงรู้สึกตื่นเท่าเดิม

สำนักงานอาหารและยาสหรัฐฯ ใช้ตัวเลขคาเฟอีนรวมไม่เกิน 400 มิลลิกรัมต่อวันเป็นระดับที่โดยทั่วไปไม่สัมพันธ์กับผลเสียในผู้ใหญ่สุขภาพดีส่วนใหญ่ ตัวเลขนี้ไม่ใช่เป้าหมายให้ดื่มถึง และไม่ใช่เส้นปลอดภัยสำหรับทุกคน ต้องนับคาเฟอีนจากกาแฟ ชา โคล่า ช็อกโกแลต ยา และอาหารเสริมรวมกันด้วย ปริมาณคาเฟอีนในเครื่องดื่มชูกำลังต่างประเทศมีช่วงกว้างมาก ส่วนสินค้าที่ขายในไทยควรอ่านปริมาณต่อหนึ่งหน่วยบริโภคจากฉลากจริงทุกครั้ง

น้ำตาลคืออีกส่วนที่สะสมแบบไม่ค่อยรู้ตัว

เครื่องดื่มชูกำลังสูตรปกติมักมีน้ำตาล เมื่อดื่มทุกวันก็กลายเป็นน้ำตาลเพิ่มที่เข้าร่างกายสม่ำเสมอ โดยเฉพาะคนที่ยังดื่มชาเย็น กาแฟหวาน หรือน้ำอัดลมในวันเดียวกัน น้ำตาลส่วนเกินเพิ่มพลังงานโดยอิ่มไม่นาน เชื่อมโยงกับน้ำหนักตัวที่เพิ่มขึ้น และทำให้ควบคุมน้ำตาลในเลือดยากขึ้นเมื่อกินต่อเนื่อง นอกจากนี้การจิบบ่อยยังทำให้ฟันสัมผัสน้ำตาลและกรดนานขึ้น เสี่ยงฟันผุและเคลือบฟันสึกได้

องค์การอนามัยโลกแนะนำให้ลดน้ำตาลอิสระ ซึ่งรวมถึงน้ำตาลที่ผู้ผลิตเติมลงในเครื่องดื่ม ให้ต่ำกว่าร้อยละ 10 ของพลังงานที่กินต่อวัน และการลดลงใกล้ร้อยละ 5 ให้ประโยชน์เพิ่มในด้านน้ำหนักและสุขภาพฟัน ดังนั้นอย่าดูแค่ว่าขวดเล็กหรือใหญ่ ให้ดูช่องน้ำตาลบนฉลากว่าเป็นกี่กรัมต่อหนึ่งหน่วยบริโภค และในหนึ่งขวดมีกี่หน่วยบริโภค

สูตรไม่มีน้ำตาลช่วยลดน้ำตาลและพลังงานส่วนนี้ได้ แต่คาเฟอีนยังอยู่ จึงยังทำให้ใจสั่น นอนไม่หลับ หรือวิตกกังวลได้ หากดื่มแล้วมีอาการเหล่านี้ การเปลี่ยนเป็นสูตรไม่มีน้ำตาลอย่างเดียวอาจไม่แก้ต้นเหตุ ต้องดูปริมาณคาเฟอีนและเวลาที่ดื่มด้วย

กลุ่มที่ควรระวังเป็นพิเศษ

เด็กและวัยรุ่นไม่ควรใช้เครื่องดื่มชูกำลังเป็นตัวช่วยอ่านหนังสือหรือเล่นกีฬา เพราะระบบหัวใจและประสาทยังพัฒนาอยู่ และน้ำตาลกับคาเฟอีนรบกวนการนอนได้ชัด ผู้ตั้งครรภ์ ให้นมบุตร ผู้มีโรคหัวใจ หัวใจเต้นผิดจังหวะ ความดันสูง เบาหวาน โรคไต โรควิตกกังวล หรือผู้ที่กินยาบางชนิด ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อน ไม่ควรเอาเกณฑ์ของผู้ใหญ่สุขภาพดีมาใช้กับตัวเองทันที

การผสมเครื่องดื่มชูกำลังกับแอลกอฮอล์เป็นคู่ที่ควรเลี่ยง คาเฟอีนอาจทำให้รู้สึกตื่นและเหมือนเมาน้อยลง แต่ไม่ได้ทำให้ระดับแอลกอฮอล์ลดลง การตัดสินใจ การทรงตัว และเวลาตอบสนองยังเสียอยู่ จึงอาจดื่มต่อมากขึ้น ขับรถ หรือทำพฤติกรรมเสี่ยงโดยประเมินความเมาต่ำกว่าความจริง

ไม่ควรใช้ดื่มแทนน้ำระหว่างออกกำลังกายหนัก โดยเฉพาะในอากาศร้อน และไม่ควรซ้อนกับผลิตภัณฑ์ก่อนออกกำลังกายที่มีคาเฟอีนอยู่แล้ว การออกแรงทำให้หัวใจเต้นเร็วตามธรรมชาติ พอเติมสารกระตุ้นปริมาณสูงเข้าไป อาการใจสั่น เวียนศีรษะ หรือไม่สบายหน้าอกอาจเด่นขึ้น

ถ้าดื่มทุกวันแล้วอยากลด ค่อย ๆ ลดจะสบายกว่า

คนที่ได้รับคาเฟอีนทุกวันแล้วหยุดทันทีอาจปวดศีรษะ ง่วง เพลีย หงุดหงิด หรือสมาธิลดลงอยู่หลายวัน อาการถอนคาเฟอีนมักไม่อันตรายแต่รบกวนการทำงานได้ วิธีที่ทำตามง่ายกว่าคือลดขนาด ลดจำนวนวัน สลับกับน้ำเปล่าหรือเครื่องดื่มไม่หวาน และเลื่อนเวลานอนให้พอ หากดื่มเพราะเหนื่อยตลอดทั้งวัน ควรหาสาเหตุร่วม เช่น นอนไม่พอ ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ โลหิตจาง ความเครียด หรือโรคประจำตัว แทนการเพิ่มขวดไปเรื่อย ๆ

สัญญาณที่ควรหยุดดื่มและไปพบแพทย์ ได้แก่ ใจสั่นซ้ำ ๆ ความดันสูงผิดปกติ นอนไม่หลับจนกระทบชีวิต หรือวิตกกังวลหนัก หากมีเจ็บหน้าอก หายใจลำบาก เป็นลม สับสน ชัก หรือหัวใจเต้นเร็วผิดปกติหลังดื่ม ให้โทร 1669 ไม่ควรรอดูอาการเอง

ถ้ายังเลือกดื่ม ให้เริ่มจากพลิกอ่านฉลาก นับคาเฟอีนและน้ำตาลจากทุกอย่างที่กินในวันนั้น เลี่ยงช่วงบ่ายแก่และก่อนนอน ไม่ผสมแอลกอฮอล์ และไม่ใช้ชดเชยการนอน เครื่องดื่มชูกำลังหนึ่งขวดทุกวันอาจไม่เกิดผลเสียทันตา แต่ถ้าการนอนเริ่มพัง ใจสั่น น้ำหนักขึ้น หรือต้องเพิ่มจำนวนขวด นั่นคือสัญญาณว่าร่างกายไม่ได้ต้องการแรงกระตุ้นเพิ่ม แต่อาจต้องการพักและแก้สาเหตุของความเหนื่อยจริง ๆ

อ้างอิงข้อมูล
https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/spilling-beans-how-much-caffeine-too-much
https://www.nccih.nih.gov/health/energy-drinks
https://www.who.int/publications/i/item/9789241549028