เปิดตำนาน "ปลาเทพา" ฉายาฉลามน้ำจืดแห่งเจ้าพระยา ยักษ์ใหญ่ติดอันดับโลก

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้อ่านบทความหนึ่งเกี่ยวกับ "ปลาเทพา" ปลาน้ำจืดขนาดยักษ์ของไทยที่หลายคนอาจเคยได้ยินชื่อ แต่ไม่เคยรู้เรื่องราวของมันอย่างแท้จริง โดยเฉพาะฉายา "ฉลามน้ำจืด" และตำนาน "ปลากินหมา" ที่ถูกเล่าขานต่อกันมานาน จนหลายคนเข้าใจว่ามันเป็นปลาดุร้ายไล่ล่าเหยื่อทุกอย่างที่ขวางหน้า

เมื่อค้นหาข้อมูลเพิ่มเติม จึงพบว่าเรื่องจริงของปลาเทพานั้นน่าสนใจกว่าที่คิด เพราะนี่คือหนึ่งในปลาน้ำจืดขนาดใหญ่ที่สุดของโลกที่ยังไม่สูญพันธุ์ และยังเป็นสัตว์น้ำหายากที่กำลังเผชิญวิกฤตการลดจำนวนลงอย่างน่าเป็นห่วง

ปลาเทพา มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Pangasius sanitwongsei อยู่ในวงศ์ปลาสวายหรือปลาหนัง พบได้ในลุ่มน้ำขนาดใหญ่ของภูมิภาคอินโดจีน โดยเฉพาะลุ่มน้ำเจ้าพระยาและลุ่มน้ำโขง ในภาษาอีสานเรียกว่า "ปลาเลิม" และเคยเป็นปลาประจำถิ่นที่พบได้ในแม่น้ำสายสำคัญของประเทศไทย
สาเหตุที่ปลาเทพาได้รับฉายาว่า "ฉลามน้ำจืด" ไม่ใช่เพราะเป็นฉลาม แต่เกิดจากรูปร่างที่ยาวเพรียว แข็งแรง ครีบเด่น และพละกำลังในการว่ายน้ำ เมื่อโตเต็มวัยสามารถมีความยาวได้ราว 3 เมตร และมีน้ำหนักได้ประมาณ 300 กิโลกรัม จึงดูสง่างามและน่าเกรงขามไม่ต่างจากนักล่าแห่งท้องทะเล

ในฐานะปลากินเนื้อ ปลาเทพากินปลา กุ้ง ปู และสัตว์น้ำชนิดต่าง ๆ เป็นอาหาร อีกทั้งยังสามารถกินซากสัตว์ที่ลอยอยู่ในแม่น้ำได้ด้วย เรื่องนี้เองที่กลายเป็นจุดกำเนิดของตำนาน "ปลากินหมา" เพราะในอดีต เมื่อมีสุนัขหรือสัตว์เลี้ยงตายแล้วถูกนำไปทิ้งลงแม่น้ำ ปลาเทพาขนาดใหญ่ก็มักเข้ามากัดกินซาก จนผู้คนเรียกขานกันติดปากว่าเป็นปลากินหมา ทั้งที่แท้จริงไม่ได้ออกล่าสุนัขที่ยังมีชีวิตอย่างที่หลายคนเข้าใจ

ครั้งหนึ่ง ปลาเทพาเคยเป็นเจ้าถิ่นของแม่น้ำเจ้าพระยา แต่ปัจจุบันแทบไม่พบในธรรมชาติของลุ่มน้ำแห่งนี้แล้ว สาเหตุสำคัญมาจากการจับปลาเกินขนาด การเสื่อมโทรมของแหล่งอาศัย มลพิษ และการสร้างสิ่งกีดขวางทางน้ำที่ส่งผลต่อการอพยพและการวางไข่

ปัจจุบัน ปลาเทพาถูกจัดให้อยู่ในสถานะ "ใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่ง" (Critically Endangered: CR) และนับเป็นหนึ่งในปลาน้ำจืดขนาดใหญ่ของโลกที่ยังหลงเหลืออยู่ แต่จำนวนในธรรมชาติลดลงอย่างต่อเนื่อง จึงกลายเป็นสัตว์น้ำที่ได้รับความสำคัญด้านการอนุรักษ์ในหลายประเทศ
แม้ว่าปลาเทพาจะมีการเพาะเลี้ยงในบางแห่ง และบางคนสนใจนำมาเลี้ยงเป็นปลาสวยงาม

แต่ผู้เชี่ยวชาญไม่แนะนำสำหรับผู้เลี้ยงทั่วไป เพราะปลาชนิดนี้โตเร็ว มีขนาดใหญ่มาก ต้องการพื้นที่กว้าง ระบบกรองน้ำที่มีประสิทธิภาพ และการดูแลอย่างเหมาะสม หากเลี้ยงโดยไม่ศึกษาข้อมูลให้ดี อาจส่งผลเสียทั้งต่อปลาและผู้เลี้ยงในระยะยาว

เมื่อกล่าวถึงปลาน้ำจืดขนาดใหญ่ที่สุดของโลก ปลาเทพายังคงได้รับการจัดให้อยู่ในกลุ่มปลายักษ์ระดับโลกเคียงข้างปลากระเบนน้ำจืดยักษ์ ปลาบึกแม่น้ำโขง ปลากระโห้ อะราไพม่า พิไรบา ไนล์เพิร์ช อัลลิเกเตอร์การ์ เวลส์แคทฟิช และเมอร์เรย์ค็อด ซึ่งล้วนเป็นยักษ์ใหญ่แห่งสายน้ำที่ยังมีชีวิตอยู่ในธรรมชาติ

ในมุมมองของผู้เขียนเห็นว่า ปลาเทพาไม่ใช่เพียงปลาน้ำจืดขนาดใหญ่ที่มีชื่อเสียงเท่านั้น แต่ยังเป็นตัวแทนของความอุดมสมบูรณ์ของแม่น้ำไทยในอดีต เรื่องเล่าเกี่ยวกับ "ปลากินหมา" อาจทำให้หลายคนจดจำมันในฐานะสัตว์นักล่าผู้น่าเกรงขาม แต่ความจริงที่น่าเป็นห่วงยิ่งกว่าคือ วันนี้ปลายักษ์ชนิดนี้กำลังค่อย ๆ หายไปจากธรรมชาติ หากเราไม่ร่วมกันอนุรักษ์ วันหนึ่งลูกหลานอาจได้รู้จักปลาเทพาเพียงผ่านรูปถ่ายและเรื่องเล่าในหนังสือเท่านั้น

ขอบคุณข้อมูลจาก : หนังสือธรรมชาติวิทยา by Siamensis Co., Ltd.