ส้มตำปลาร้า–ปลาดิบอีสาน อร่อยยอดนิยม แต่เสี่ยงพยาธิใบไม้ตับ

พยาธิใบไม้ตับกับอาหารอีสาน ความเสี่ยงที่เริ่มใกล้ตัวคนรุ่นใหม่

กระแสความนิยมอาหารอีสานกำลังขยายตัวไปไกลกว่าเดิม จากอาหารท้องถิ่นกลายเป็นเมนูยอดนิยมของคนทั้งประเทศ แต่ในอีกด้านหนึ่ง ความนิยมกินปลาร้า ปลาดิบ หรืออาหารกึ่งสุกกึ่งดิบ ก็ทำให้ประเด็น พยาธิใบไม้ตับ กลับมาเป็นสัญญาณเตือนด้านสุขภาพที่ไม่ควรมองข้าม

กรณีที่ถูกพูดถึงมากในช่วงต้นเดือนกรกฎาคม 2026 คือผลการตรวจคัดกรองสุขภาพ นิสิตใหม่ของมหาวิทยาลัยมหาสารคาม หรือ มมส กว่า 12,000 คน ซึ่งพบผู้มีผลตรวจเป็นบวก หรือเข้าข่ายติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับจำนวน 4,233 คน คิดเป็นประมาณ ร้อยละ 33 หรือราว 1 ใน 3 ของนิสิตใหม่

ตัวเลขนี้สูงกว่าอัตราเฉลี่ยของประชาชนทั่วไปในพื้นที่หลายเท่า จึงทำให้หลายฝ่ายเริ่มหันกลับมามองว่า โรคที่เคยถูกเข้าใจว่าเป็นปัญหาเฉพาะบางชุมชน อาจกำลังใกล้ตัวคนรุ่นใหม่มากกว่าที่คิด

ผลตรวจยังต้องยืนยัน แต่เป็นสัญญาณที่ไม่ควรละเลย

แม้ทางมหาวิทยาลัยและหน่วยงานสาธารณสุขจะชี้แจงว่า การตรวจครั้งนี้ใช้ ชุดตรวจปัสสาวะแบบใหม่ OV-RDT ซึ่งมีความไวสูงในการตรวจหาโปรตีนของพยาธิ คล้ายกับการตรวจคัดกรองเบื้องต้น จึงยังต้องมีการตรวจอุจจาระซ้ำเพื่อยืนยันผลทางการแพทย์ก่อนจ่ายยารักษา

แต่ประเด็นสำคัญไม่ได้อยู่ที่ตัวเลขเพียงอย่างเดียว หากอยู่ที่พฤติกรรมการกินของคนรุ่นใหม่ โดยเฉพาะอาหารที่มีส่วนผสมของปลาร้า หรือปลาน้ำจืดที่อาจไม่ผ่านความร้อนอย่างเพียงพอ

กรณีนี้จึงไม่ใช่แค่ข่าวสุขภาพในรั้วมหาวิทยาลัย แต่สะท้อนความเสี่ยงที่แทรกอยู่ในอาหารยอดนิยมใกล้ตัวเรา

เมื่ออาหารอีสานกลายเป็นอาหารมวลชน

อาหารอีสานไม่ได้จำกัดอยู่แค่ภาคอีสานอีกต่อไป ส้มตำ ลาบ ก้อย น้ำตก ปลาร้า ปลาส้ม และเมนูรสจัดหลายชนิด กลายเป็นอาหารที่หากินได้แทบทุกจังหวัด ตั้งแต่ตลาดนัด ร้านริมทาง ไปจนถึงร้านอาหารในห้าง

แม้กระทั่งนักท่องเที่ยวต่างชาติหลายคนก็เริ่มรู้จักอาหารอีสานมากขึ้น เพราะรสชาติจัดจ้าน มีเอกลักษณ์ และถูกนำเสนอผ่านโซเชียลมีเดียอย่างต่อเนื่อง

แต่ความนิยมที่กระจายกว้างขึ้น ก็ทำให้ความเสี่ยงกระจายตามไปด้วย หากวัตถุดิบบางอย่างยังคงใช้แบบดิบ กึ่งสุกกึ่งดิบ หรือไม่มั่นใจว่าได้รับความร้อนเพียงพอ

ปลาร้าดิบในส้มตำ จุดเสี่ยงที่หลายคนมองข้าม

หนึ่งในประเด็นที่ถูกพูดถึงจากกรณีนิสิต มมส คือเมนูยอดนิยมอย่าง ส้มตำปลาร้า รอบมหาวิทยาลัยและชุมชนใกล้เคียง

ความกังวลอยู่ที่ปลาร้าบางแหล่งอาจไม่ได้ต้มสุกก่อนนำมาใช้ หรืออาจมีการปนเปื้อนจากปลาน้ำจืดมีเกล็ดที่เป็นแหล่งของตัวอ่อนพยาธิใบไม้ตับ เมื่อกินเข้าไปโดยไม่ผ่านความร้อนเพียงพอ ก็อาจทำให้พยาธิเข้าสู่ร่างกายได้

หลังเกิดกระแสข่าว ผู้ว่าราชการจังหวัดมหาสารคามจึงสั่งให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเร่งตรวจร้านส้มตำและร้านอาหาร พร้อมผลักดันแนวคิดป้าย “ร้านนี้ปลาร้าสุก ปลอดภัย” เพื่อช่วยให้ประชาชนมีทางเลือกที่ปลอดภัยมากขึ้น

เมนูสุก ๆ ดิบ ๆ จากท้องถิ่นสู่คอนเทนต์ยอดฮิต

ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา เมนูอย่าง ก้อยปลา ปลาส้มดิบ น้ำตกปลา หรืออาหารกึ่งสุกกึ่งดิบ ถูกพูดถึงมากขึ้นบนโซเชียลมีเดีย บางเมนูถูกนำเสนอในฐานะอาหารพื้นบ้านรสจัด บางเมนูกลายเป็นคอนเทนต์กินโชว์ที่ดึงดูดคนดู

สิ่งที่น่ากังวลคือ คนที่ไม่ได้อยู่ในพื้นที่เสี่ยงเดิม อาจเริ่มลองกินตามโดยไม่รู้ว่าปลาน้ำจืดดิบบางชนิดอาจมีตัวอ่อนพยาธิซ่อนอยู่

จากเดิมที่พยาธิใบไม้ตับมักถูกมองว่าเป็นโรคของชุมชนริมแหล่งน้ำในภาคอีสานและภาคเหนือ ความนิยมอาหารอีสานที่กระจายไปทั่วประเทศ ทำให้คนเมือง คนภาคกลาง หรือภาคใต้ ก็อาจมีโอกาสเสี่ยงได้เช่นกัน หากกินอาหารที่มีปลาดิบหรือปลาร้าดิบเป็นประจำ

ความน่ากลัวไม่ใช่แค่ติดพยาธิ แต่คือผลระยะยาว

พยาธิใบไม้ตับไม่ได้ทำให้เกิดปัญหาเพียงแค่การอ่อนเพลีย แน่นท้อง หรือแย่งสารอาหารเท่านั้น แต่ยังเกี่ยวข้องกับความเสี่ยงของ มะเร็งท่อน้ำดี ซึ่งเป็นโรคร้ายที่พบมากในบางพื้นที่ของไทย

ความน่ากลัวคือ หลายคนอาจไม่รู้ตัวว่าติดเชื้อ เพราะอาการในช่วงแรกอาจไม่ชัดเจน เมื่อพยาธิฝังตัวอยู่ในท่อน้ำดีเป็นเวลานาน อาจทำให้เกิดการอักเสบเรื้อรัง และเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคในอนาคต

หากวัยรุ่นหรือนิสิตอายุประมาณ 18-20 ปีติดเชื้อแล้วไม่ได้รับการตรวจพบหรือรักษาอย่างถูกต้อง ความเสี่ยงอาจสะสมไปอีกหลายสิบปี จนกลายเป็นปัญหาใหญ่ในช่วงวัยทำงาน ซึ่งเป็นช่วงที่หลายคนกำลังเป็นกำลังหลักของครอบครัว

มะนาว พริก เหล้า ไม่ได้ฆ่าพยาธิ

ความเข้าใจผิดที่พบได้บ่อยคือ หลายคนคิดว่าอาหารรสจัด บีบมะนาวเยอะ ๆ ใส่พริกมาก ๆ หรือกินเหล้าขาวตาม จะช่วยฆ่าพยาธิในกระเพาะอาหารได้

แต่ในทางปฏิบัติ วิธีเหล่านี้ไม่สามารถรับประกันความปลอดภัยได้ ตัวอ่อนพยาธิที่อยู่ในเนื้อปลาหรือวัตถุดิบดิบไม่ได้หายไปเพียงเพราะรสเปรี้ยว เผ็ด หรือแอลกอฮอล์

วิธีที่ช่วยลดความเสี่ยงได้จริงคือ ความร้อน ปลาร้าควรต้มให้สุกก่อนใช้ และเนื้อปลาควรผ่านการปรุงสุกอย่างเหมาะสม ไม่ใช่แค่คลุกมะนาวหรือหมักจนรสจัด

เช็กง่าย ๆ ก่อนกินอาหารอีสาน

หากชอบกินอาหารอีสาน โดยเฉพาะเมนูที่มีปลาร้าหรือปลาน้ำจืด ควรเริ่มจากการถามตัวเองง่าย ๆ ก่อนสั่งอาหาร

ปลาร้าที่ร้านใช้ต้มสุกแล้วหรือไม่
เมนูนั้นมีปลาน้ำจืดดิบหรือกึ่งสุกกึ่งดิบหรือเปล่า
ร้านมีการแยกภาชนะระหว่างของดิบกับของสุกหรือไม่
อาหารที่สั่งผ่านความร้อนจริงหรือแค่ปรุงรสจัด
หากกินปลาดิบเป็นประจำ เคยตรวจคัดกรองพยาธิใบไม้ตับหรือยัง

คำถามเหล่านี้ดูเล็กน้อย แต่ช่วยลดความเสี่ยงได้มาก โดยเฉพาะในพื้นที่ที่มีประวัติพบพยาธิใบไม้ตับ หรือในกลุ่มคนที่กินอาหารดิบซ้ำ ๆ เป็นเวลานาน

อาหารอีสานยังกินได้ แต่อย่ามองข้ามความสุก

ประเด็นนี้ไม่ได้หมายความว่าอาหารอีสานเป็นอาหารอันตราย เพราะอาหารอีสานจำนวนมากสามารถกินได้อย่างปลอดภัย หากเลือกวัตถุดิบที่สะอาดและปรุงสุกอย่างถูกต้อง

สิ่งที่ควรระวังคือเมนูที่ใช้ ปลาน้ำจืดดิบ ปลาร้าดิบ หรืออาหารกึ่งสุกกึ่งดิบ โดยเฉพาะเมนูที่กินซ้ำบ่อย ๆ เพราะความเสี่ยงอาจสะสมโดยที่เราไม่รู้ตัว

กรณีนิสิตใหม่ มมส จึงเป็นบทเรียนสำคัญว่า โรคพยาธิใบไม้ตับไม่ได้เป็นเรื่องไกลตัว และไม่ได้เกี่ยวข้องเฉพาะคนสูงอายุหรือคนในชนบทเท่านั้น แต่เกี่ยวข้องกับพฤติกรรมการกินของทุกคน

กินอาหารอีสานให้อร่อยได้เหมือนเดิม เพียงแค่เพิ่มความระวังอีกนิด เลือกปลาร้าสุก เลี่ยงปลาดิบ และตรวจสุขภาพเมื่อมีความเสี่ยง เพราะสุขภาพระยะยาวอาจเริ่มต้นจากคำถามง่าย ๆ ก่อนตักอาหารเข้าปากว่า “สุกพอหรือยัง”