ทวารวดีคือใคร ทำไมรัฐโบราณที่พูดถึงน้อยกลับเป็นฐานสำคัญของพุทธศาสนาในดินแดนไทย

เคยสงสัยกันบ้างไหมว่า ทำไมเวลาเราไปเที่ยววัดเก่าหรือพิพิธภัณฑ์ แล้วเจอพระพุทธรูปที่หน้าตาแปลก ๆ ดูมีความเป็นแขกขาว ผสมแขกดำ หรือบางทีก็หน้าตาออกไปทางท้องถิ่นจนแยกไม่ออก มักจะมีป้ายกำกับว่าศิลปะทวารวดีเสมอ ชื่อนี้ฟังดูขลังเหมือนหลุดออกมาจากนิยายกำลังภายใน แต่พอจะให้ระบุว่าตกลงเขาคือใคร มาจากไหน ก็มักจะได้คำตอบกว้าง ๆ ว่าเป็นอาณาจักรโบราณในพื้นที่แถบนี้ ฟังแล้วรู้สึกเหมือนคุยกับกำแพงที่พยักหน้าตอบรับทุกอย่างแต่ไม่รู้อะไรเลย

เอาจริง ๆ ทวารวดีไม่ใช่ชื่ออาณาจักรที่มีกษัตริย์ครองราชย์แบบต่อเนื่องยาวนานเหมือนที่เราเคยท่องจำในวิชาประวัติศาสตร์สมัยมัธยมหรอกนะ แต่มันเหมือนเครือข่ายความสัมพันธ์ของเมืองต่าง ๆ มากกว่า ถ้าเปรียบเทียบให้เห็นภาพชัด ๆ ก็เหมือนกับกลุ่มหมู่บ้านที่รวมตัวกันด้วยความเชื่อทางศาสนาและการค้าขายมากกว่าจะมารวมกันเพราะมีศูนย์กลางอำนาจเพียงหนึ่งเดียวที่คอยบงการชีวิตคนในพื้นที่ ลองจินตนาการถึงตลาดนัดที่ใหญ่ที่สุดในภูมิภาคนี้เมื่อสักพันปีก่อนดูสิ ที่ที่ผู้คนจากทั่วทุกสารทิศมาเจอกัน เอาวัฒนธรรมมาแลกเปลี่ยนกัน แล้วพุทธศาสนาก็กลายเป็นสินค้าชิ้นสำคัญที่ใคร ๆ ก็อยากมีไว้ครอบครองเพื่อเพิ่มความดูดีให้บ้านเมือง

ความตลกร้ายของเรื่องนี้คือ เรามักจะยกย่องอาณาจักรที่หลัง ๆ อย่างสุโขทัยหรืออยุธยาว่าเป็นต้นกำเนิดของทุกอย่าง แต่พอขุดลงไปในชั้นดินที่ลึกลงไปอีกนิด กลับเจอหลักฐานว่าพี่ทวารวดีเขาปูพื้นฐานมาให้แน่นปึ้ก ทั้งเรื่องการสร้างเมือง การจัดการน้ำ หรือแม้แต่การรับเอาความเชื่อมาดัดแปลงให้เข้ากับวิถีชีวิตคนแถบนี้ ทั้งที่ในสมัยนั้นอาจจะไม่ได้มีกล้องมือถือเอาไว้ถ่ายรูปเช็กอินหรือมีโซเชียลมีเดียให้ประกาศศักดา แต่เขากลับทิ้งมรดกที่แข็งแกร่งจนแม้แต่ยุคต่อมายังต้องหยิบยืมไปใช้ต่ออย่างเนียน ๆ

เวลาเห็นพระพุทธรูปสมัยทวารวดีที่มีลักษณะเด่นคือคิ้วต่อกัน ปากหนา ดูอมยิ้มแบบคนมีอะไรในใจ มันชวนให้นึกถึงนิสัยคนแถบนี้ที่ชอบยิ้มไว้ก่อนไม่ว่าจะเกิดอะไรขึ้นก็ตาม บางทีงานศิลปะเหล่านี้อาจไม่ได้สะท้อนแค่ความเชื่อทางศาสนาเพียงอย่างเดียว แต่อาจจะเป็นภาพสะท้อนตัวตนของคนในยุคนั้นที่ไม่ได้เร่งรีบทำมาหากินจนลืมการแสดงออกผ่านงานช่าง ความประณีตที่เห็นในธรรมจักรศิลาหรือพระพุทธรูปแต่ละองค์มันฟ้องว่าคนโบราณเขาไม่ได้มีชีวิตแค่กินกับนอน แต่เขามีเวลาละเมียดละไมกับสิ่งที่เชื่อด้วย

น่าขำที่คนมักจะมองผ่านยุคนี้ไปเหมือนเป็นแค่ช่วงเวลาคั่นกลางก่อนจะถึงยุคที่ดูยิ่งใหญ่กว่า ทั้งที่ถ้าไม่มีรากฐานจากความเชื่อเรื่องพุทธศาสนาที่เข้มข้นในยุคนี้ การจะส่งต่อความเชื่อเหล่านั้นให้คนรุ่นหลังคงไม่ใช่เรื่องง่ายเท่าไรนัก เราอาจจะมองข้ามความสำคัญของสิ่งที่จับต้องไม่ได้ไป เพราะมัวแต่สนใจความอลังการของปราสาทหินหรือวัดที่สร้างด้วยอิฐนับล้านก้อนจนลืมไปว่า ก่อนจะมีสิ่งเหล่านี้ มันต้องมีศรัทธาที่ฝังตัวอยู่ก่อนแล้ว

การที่นักประวัติศาสตร์ต้องมานั่งปวดหัวกับเรื่องชื่อทวารวดี เพราะหลักฐานที่เหลืออยู่มันเหมือนจิ๊กซอว์ที่ขาดหายไปเกินครึ่ง กลายเป็นว่าเราต้องเดาสุ่มจากเหรียญเงินที่เขียนคำว่าศรีทวารวดีบ้าง หรือจากจารึกที่อ่านออกบ้างไม่ออกบ้าง การมีอยู่ของมันจึงดูเลือนรางราวกับเป็นเพียงตำนานที่ถูกแต่งขึ้นมาแก้เขิน แต่พอเห็นเมืองโบราณอย่างนครปฐมหรือเมืองฟ้าแดดสงยางที่กระจายตัวอยู่ทั่วภาคกลางและอีสาน มันก็ทำให้เถียงไม่ออกว่าพวกเขามีตัวตนอยู่จริง และไม่ใช่แค่กลุ่มคนเล็ก ๆ ที่อยู่กันไปวัน ๆ แต่เป็นเครือข่ายที่ทรงอิทธิพลทางความคิดอย่างมหาศาล

ถ้าลองสังเกตดี ๆ จะพบความย้อนแย้งที่น่าสนใจคือ เราพยายามตามหาศูนย์กลางของอาณาจักรนี้ ทั้งที่จริง ๆ แล้วหัวใจของทวารวดีอาจจะไม่ได้อยู่ที่ตำแหน่งที่ตั้งทางภูมิศาสตร์ แต่อยู่ที่ความยอมรับในตัวบทบาทของพุทธศาสนาที่กลายเป็นภาษากลางของคนในพื้นที่ ไม่ว่าคุณจะพูดภาษาอะไร มาจากไหน แต่ถ้าหันมานับถือพุทธเหมือนกัน คุณก็กลายเป็นส่วนหนึ่งของสังคมทวารวดีไปโดยปริยาย เหมือนกับการรวมกลุ่มกันในคอมมูนิตี้ออนไลน์สมัยนี้ที่มีจุดร่วมเดียวกันนั่นแหละ ไม่ต้องรู้จักชื่อจริงกันหรอก ขอแค่คลิกกันก็พอ

การขุดค้นเจอโบราณวัตถุในแต่ละครั้งมักจะสร้างความตื่นเต้นให้คนในวงการ แต่น่าแปลกที่คนทั่วไปอย่างเรากลับมองเป็นเรื่องไกลตัว ทั้งที่วัฒนธรรมการทำบุญ การสร้างพระพุทธรูป หรือแม้แต่ความเชื่อเรื่องเวรกรรมที่ฝังรากลึกในสังคมไทยทุกวันนี้ มันถูกตอกเสาเข็มมาตั้งแต่อยู่ในยุคทวารวดีโน่นแล้ว การที่เรายังคงเดินเข้าวัดทำบุญตักบาตรโดยไม่ได้ตั้งคำถามว่าใครเป็นคนเริ่มต้นธรรมเนียมเหล่านี้ ก็เหมือนกับการรับมรดกมาใช้ฟรี ๆ โดยไม่เคยคิดจะกลับไปขอบคุณเจ้าของเดิมที่อุตส่าห์บุกเบิกไว้ให้

ถ้าจะให้วิเคราะห์แบบชาวบ้าน การที่ทวารวดีไม่ได้ถูกยกย่องเป็นพระเอกเหมือนยุคหลัง อาจเพราะความไม่มีอยู่ของตัวตนที่ชัดเจนจนจับต้องได้ หรืออาจเป็นเพราะยุคนั้นมันเน้นความเรียบง่าย ไม่ค่อยมีวีรบุรุษที่ออกมารบพุ่งแย่งชิงดินแดนให้คนสมัยนี้ได้เชิดชูเป็นไอดอลในตำนาน ทั้งที่การรักษาความสงบและรุ่งเรืองด้วยการค้าและความเชื่อมันยากกว่าการรบกันตั้งเยอะ แต่อย่างว่าแหละ ประวัติศาสตร์มักถูกเขียนโดยผู้ชนะหรือคนที่มีเสียงดังพอจะตะโกนให้โลกรู้ ส่วนพวกที่เงียบ ๆ อยู่กับความศรัทธาก็มักจะกลายเป็นเพียงเชิงอรรถท้ายหน้ากระดาษที่คนแทบไม่ชายตามอง

สุดท้ายแล้วการตั้งคำถามว่าทวารวดีคือใคร ก็อาจจะไม่ได้ต้องการคำตอบที่เป็นตัวบุคคลหรือเมืองหลวงที่แน่ชัด แต่อาจจะเป็นการเตือนสติเราว่า รากเหง้าของความเชื่อที่เรายึดถือกันอยู่ทุกวันนี้มันไม่ได้ลอยมาเอง แต่มันมีประวัติศาสตร์ที่ผ่านการกลั่นกรองและทดลองใช้มานานนับพันปี และไม่ว่าใครจะนิยามมันยังไง สิ่งเหล่านั้นก็ยังคงทำหน้าที่เป็นฐานรากให้คนไทยยืนหยัดอยู่บนความเชื่อแบบนี้มาได้จนถึงปัจจุบัน แม้เราจะหลงลืมชื่อของคนยุคนั้นไปบ้าง แต่ความเชื่อที่เขาส่งต่อมาก็ยังทำงานของมันอยู่ตลอดเวลาโดยไม่จำเป็นต้องมีใครคอยประกาศชื่อ