ทำไมไม่รู้กฎหมายจึงไม่ใช่ข้ออ้างตามกฎหมาย

หลายคนอาจเคยได้ยินประโยคหนึ่งเวลามีข่าวเกี่ยวกับคดีหรือข้อพิพาทต่าง ๆ ว่า ไม่รู้กฎหมาย หรือไม่เคยรู้มาก่อนว่าการกระทำนั้นผิด หลายครั้งประโยคนี้มักกลายเป็นคำถามตามมาว่า ถ้าเจ้าตัวไม่รู้จริง ๆ แบบนี้จะถือว่าเป็นความผิดได้อย่างไร

เรื่องนี้เป็นหลักการหนึ่งของกฎหมายที่ใช้กันมานาน นั่นคือการไม่รู้ว่ากฎหมายมีอยู่ หรือไม่รู้ว่าการกระทำบางอย่างเป็นความผิด ไม่ได้ทำให้คนพ้นจากความรับผิดโดยอัตโนมัติ หลักการนี้อาจฟังดูเข้มงวดสำหรับบางคน เพราะในชีวิตจริงกฎหมายมีจำนวนมาก และไม่ใช่ทุกคนจะสามารถรู้รายละเอียดทุกข้อได้ทั้งหมด

เหตุผลที่กฎหมายวางหลักแบบนี้ เพราะถ้าเปิดช่องให้ใครอ้างว่าไม่รู้กฎหมายแล้วไม่ต้องรับผิด อาจเกิดปัญหาตามมาได้ เช่น คนหนึ่งทำสิ่งที่กฎหมายห้าม แล้วบอกว่าไม่เคยอ่านกฎหมายมาก่อน อีกคนทำแบบเดียวกันแล้วอ้างเหตุผลเดียวกัน สุดท้ายการบังคับใช้กฎหมายอาจทำได้ยาก เพราะกลายเป็นว่าการพิสูจน์ว่าใครรู้หรือไม่รู้จะกลายเป็นเรื่องหลักแทนที่จะดูว่าการกระทำนั้นเกิดขึ้นจริงหรือไม่

ลองมองจากมุมของคนทั่วไป หลายคนอาจรู้สึกว่ากฎหมายบางเรื่องอยู่ไกลตัว เช่น กฎเกี่ยวกับเอกสาร สัญญา การทำธุรกิจ การใช้ทรัพย์สิน หรือข้อกำหนดเฉพาะทาง พอเกิดปัญหาขึ้นจึงเพิ่งมารู้ว่ามีกฎหมายแบบนั้นอยู่ บางคนไม่ได้ตั้งใจฝ่าฝืน เพียงแค่ขาดความรู้หรือเข้าใจผิดจากข้อมูลที่ได้รับมา

มุมนี้เป็นเหตุผลที่ทำให้บางคนตั้งคำถามว่า การไม่รู้กฎหมายควรถูกนำมาพิจารณาบ้างหรือไม่ เพราะเจตนาของคนทำอาจแตกต่างกัน คนหนึ่งอาจตั้งใจหลีกเลี่ยงกฎหมาย แต่อีกคนอาจเป็นคนทั่วไปที่ไม่เข้าใจข้อกำหนดจริง ๆ

ในระบบกฎหมายจึงมักแยกเรื่องต่าง ๆ ออกจากกัน เช่น การไม่รู้ว่ามีกฎหมายข้อนั้นอยู่ กับการตั้งใจทำผิดหรือมีเจตนาหลบเลี่ยง บางกรณีศาลอาจต้องดูรายละเอียดของเหตุการณ์ พฤติการณ์ของบุคคล และหลักฐานอื่น ๆ เพื่อพิจารณาว่าควรรับผิดในลักษณะใด

หลักที่ว่าไม่รู้กฎหมายไม่ใช่ข้ออ้าง ไม่ได้หมายความว่าทุกคนต้องเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายหรือจำข้อความในกฎหมายได้ทั้งหมด แต่เป็นแนวคิดที่บอกว่า กฎหมายเป็นกติกาสำหรับสังคม และทุกคนที่อยู่ภายใต้กติกานั้นต้องรับผลจากการกระทำของตัวเอง

อีกมุมหนึ่ง หลายคนมองว่าการเข้าถึงความรู้ทางกฎหมายก็เป็นเรื่องสำคัญเช่นกัน เพราะถ้ากฎหมายมีผลกับชีวิตประจำวัน การทำให้ประชาชนเข้าใจสิทธิ หน้าที่ และข้อควรระวังก็ช่วยลดปัญหาได้มาก ไม่ใช่รอให้เกิดเรื่องแล้วค่อยมาเรียนรู้ภายหลัง

เรื่องนี้จึงมีทั้งมุมของการรักษาความแน่นอนของกฎหมาย และมุมของความเป็นธรรมต่อคนที่อาจไม่มีความรู้เพียงพอ หลักการหนึ่งช่วยให้กฎหมายสามารถใช้กับทุกคนได้ แต่การพิจารณาแต่ละกรณีก็ยังต้องดูรายละเอียดของเหตุการณ์จริงประกอบด้วย

หลายคนอาจเคยเจอสถานการณ์ที่คิดว่าเรื่องหนึ่งไม่น่าจะผิด แต่พอค้นข้อมูลหรือสอบถามผู้รู้จึงพบว่ามีกฎเกณฑ์ที่เกี่ยวข้องอยู่ เรื่องแบบนี้จึงเป็นเหตุผลที่ทำให้การรู้สิทธิและหน้าที่ของตัวเองมีความสำคัญ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องเล็กหรือเรื่องใหญ่ และอาจเป็นหัวข้อที่นำไปแลกเปลี่ยนกันได้ว่า ในชีวิตประจำวันควรทำอย่างไรเพื่อให้เข้าใจกฎหมายใกล้ตัวมากขึ้น