ปลาถ้ำที่อยู่ในโลกมืดจนไม่เหลือดวงตา

ถ้าลองคิดเล่น ๆ ว่าวันหนึ่งต้องย้ายไปอยู่ในที่มืดสนิทตลอดชีวิต แบบไม่ใช่แค่ไฟดับตอนฝนตก แต่เป็นมืดชนิดที่เปิดตาแล้วก็ได้ผลลัพธ์พอ ๆ กับหลับตา น่าจะมีหลายคนเริ่มถามหาความยุติธรรมจากจักรวาลทันที แต่สำหรับปลาบางชนิด เรื่องนี้ไม่ใช่ดราม่าประจำวัน มันคือบ้านของมันจริง ๆ

ปลาที่อาศัยอยู่ในถ้ำมืดสนิทมีอยู่หลายชนิดในโลก บางชนิดอยู่ในระบบถ้ำใต้ดินมานานมาก จนร่างกายค่อย ๆ เปลี่ยนไปแบบที่มนุษย์เห็นแล้วต้องเผลอทำหน้าเหมือนเจอของแปลกในตู้เย็นหลังลืมไว้สามเดือน สีตัวซีดลง ดวงตาเล็กลง บางชนิดแทบไม่เหลือดวงตาให้เห็นแล้ว เหมือนธรรมชาตินั่งคิดบัญชีค่าใช้จ่ายแล้วบอกว่า ของที่ไม่ได้ใช้ก็เลิกผลิตไปเถอะ ประหยัดงบดี

เรื่องดวงตาของปลาถ้ำฟังดูเหมือนความพ่ายแพ้ แต่จริง ๆ มันไม่ใช่ปลาที่ตาบอดเพราะแพ้ชีวิต ไม่ใช่ปลาที่เกิดมาแล้วโชคร้ายเดินผิดซอยเข้าถ้ำแล้วออกไม่ได้ มันคือผลของการปรับตัวแบบยาวนานมาก ๆ ในพื้นที่ที่แสงแทบไม่มีความหมาย ต่อให้มีตาโตเท่าจานข้าวก็ไม่ได้ช่วยให้เห็นอะไร เพราะรอบตัวมืดสนิท มืดจนการมีตาอาจกลายเป็นของแต่งบ้านราคาแพงที่ไม่มีใครใช้

มนุษย์เราชอบคิดว่าดวงตาเป็นของจำเป็น เพราะเราใช้มันกับแทบทุกอย่าง ตั้งแต่เดินข้ามถนน อ่านแชต ไปจนถึงดูว่าคนที่บอกว่าไม่เป็นไรนั้นหน้าไม่เป็นไรจริงไหม แต่ในถ้ำที่ไม่มีแสง ดวงตากลายเป็นอุปกรณ์ที่กินพลังงานและเสี่ยงเสียหายเปล่า ๆ ปลาบางชนิดเลยค่อย ๆ ลดความสำคัญของมันลง รุ่นแล้วรุ่นเล่า จนเหลือแค่ร่องรอย หรือหายไปจนเหมือนไม่เคยมีอยู่ตั้งแต่แรก

ฟังดูโหดดีเหมือนกัน ธรรมชาติไม่ได้ถามว่าเสียดายไหม ไม่ได้มีพิธีอำลาดวงตาพร้อมดนตรีซึ้ง ๆ แค่สิ่งไหนไม่ค่อยมีประโยชน์ในการอยู่รอด ก็ถูกลดบทบาทลงเงียบ ๆ แบบสุภาพแต่เจ็บนิดหนึ่ง คล้ายเวลาคนในออฟฟิศถูกย้ายออกจากกลุ่มไลน์งานสำคัญ แล้วทุกคนทำเหมือนไม่มีอะไรเกิดขึ้น

ปลาถ้ำหลายชนิดไม่ได้มีแค่ตาหายไป สีของลำตัวก็จางลงด้วย เพราะเม็ดสีที่เคยช่วยพรางตัวหรือรับมือกับแสงแดดแทบไม่มีหน้าที่อะไรในความมืด ถ้าอยู่ในที่ที่ไม่มีใครเห็น สีสันสดใสก็คงเหมือนแต่งตัวจัดเต็มไปนั่งคนเดียวในห้องเก็บของ จะบอกว่าเสียของก็ไม่ผิดนัก ร่างกายเลยเลือกเอาพลังงานไปใช้กับอย่างอื่นที่จำเป็นกว่า เช่น การหาอาหาร การรับแรงสั่นสะเทือนในน้ำ หรือการจับกลิ่นและสารเคมีรอบตัว

ความเก่งของปลาถ้ำอยู่ตรงนี้ มันไม่ได้มองเห็นด้วยตา แต่มันไม่ได้หมายความว่ามันงงชีวิต มันว่ายน้ำ หลบสิ่งกีดขวาง หาอาหาร และใช้ชีวิตในโลกมืดได้โดยพึ่งพาประสาทสัมผัสแบบอื่น เส้นข้างลำตัวของปลาช่วยรับแรงสั่นสะเทือนและการเคลื่อนไหวในน้ำ จมูกและการรับสารเคมีก็ช่วยให้รู้ว่ามีอะไรอยู่แถวนั้นบ้าง พูดง่าย ๆ คือมนุษย์เราเข้าไปในถ้ำแล้วต้องถือไฟฉายแน่นเหมือนถือหลักฐานความหวัง ส่วนปลาพวกนี้ว่ายไปแบบนิ่ง ๆ เพราะมันเกิดมาในระบบที่ไม่ต้องง้อแสงตั้งแต่ต้น

มีปลาถ้ำที่คนรู้จักกันดีอย่างปลาถ้ำเม็กซิกัน ซึ่งมีทั้งกลุ่มที่อยู่ในแม่น้ำบนพื้นดินและกลุ่มที่อยู่ในถ้ำ กลุ่มที่อยู่บนพื้นดินยังมีตาและสีตามปกติ ส่วนกลุ่มในถ้ำบางสายพันธุ์ตาลดรูปและตัวซีดลง นักวิทยาศาสตร์ชอบศึกษามัน เพราะเหมือนธรรมชาติจัดเวอร์ชันเปรียบเทียบให้ดูเอง ไม่ต้องทำสไลด์นำเสนอให้เมื่อย แค่จับมาดูสองกลุ่มก็เห็นแล้วว่า สภาพแวดล้อมลากร่างกายไปคนละทางได้จริง

เรื่องนี้ทำให้ภาพจำของคำว่า วิวัฒนาการ ดูตลกขึ้นนิดหนึ่ง เพราะหลายคนชอบคิดว่าวิวัฒนาการต้องพาไปสู่ความอลังการขึ้น ใหญ่ขึ้น ฉลาดขึ้น เท่ขึ้น เหมือนอัปเกรดมือถือรุ่นใหม่ทุกปี แต่ปลาถ้ำมาบอกด้วยหน้าตาเรียบ ๆ ว่า บางทีการเก่งขึ้นคือการตัดของบางอย่างทิ้ง ไม่ใช่เพิ่มทุกอย่างเข้ามา ชีวิตไม่ได้เป็นแพ็กเกจโปรที่ยิ่งเยอะยิ่งดีเสมอไป ของที่ใช้ไม่ได้ในพื้นที่หนึ่ง อาจเป็นภาระหน้าตาเฉย

ดวงตาเป็นตัวอย่างที่ดีมาก ตาต้องใช้พลังงานในการสร้างและดูแล ต้องมีโครงสร้างประสาทเกี่ยวข้อง ต้องมีสมองบางส่วนคอยประมวลผลภาพ ถ้าไม่มีแสงให้ประมวลผลเลย การรักษาระบบนี้ไว้เต็มรูปแบบก็เหมือนเปิดร้านกาแฟในถ้ำลึกที่ไม่มีลูกค้า แล้วยังต้องจ่ายค่าเช่า ค่าไฟ ค่าเครื่องชงครบทุกเดือน ธรรมชาติดูจะไม่ค่อยโรแมนติกกับธุรกิจขาดทุนแบบนั้น

แต่ก็ไม่ใช่ว่าปลาทุกตัวเข้าถ้ำแล้วจะตาหายทันที วิวัฒนาการไม่ได้ทำงานเร็วเหมือนแอปส่งอาหาร มันต้องผ่านเวลายาวนาน ผ่านการเกิด การรอด การสืบพันธุ์ และการส่งต่อยีนไปเรื่อย ๆ ตัวที่มีลักษณะเหมาะกับถ้ำมากกว่าอาจรอดได้ดีขึ้น หาอาหารได้ดีขึ้น หรือใช้พลังงานคุ้มกว่า สุดท้ายลักษณะเหล่านั้นก็พบมากขึ้นในประชากร รุ่นหลัง ๆ เลยค่อย ๆ ดูเป็นปลาถ้ำเต็มตัวขึ้นเรื่อย ๆ

บางคนอาจถามว่า แล้วปลาที่ไม่มีตาน่าสงสารไหม คำถามนี้ฟังดูอบอุ่นดี แต่ก็แอบเอามนุษย์เป็นศูนย์กลางแบบเนียน ๆ เราสงสารมันเพราะเราคิดว่าถ้าเราไม่มีตาคงลำบาก แต่มันไม่ได้ใช้ชีวิตแบบเรา มันไม่ได้ต้องขับรถ ไม่ได้ต้องอ่านป้ายโปรโมชั่น ไม่ได้ต้องดูสีหน้าใครตอนตอบว่า ไม่ได้โกรธ มันอยู่ในโลกที่แสงไม่ใช่พระเอก และตาไม่ใช่บัตรผ่านประตูสำคัญ

ความย้อนแย้งน่ารักของเรื่องนี้คือ สิ่งที่เราคิดว่าเป็นข้อบกพร่อง อาจเป็นแค่ความเหมาะสมในอีกสภาพแวดล้อมหนึ่ง พออยู่ผิดที่ จุดเด่นก็อาจกลายเป็นของเกะกะ พออยู่ถูกที่ สิ่งที่ดูขาดไปก็ไม่ได้ขาดอะไรนัก ปลาถ้ำไม่มีตา แต่ไม่จำเป็นต้องนั่งเศร้าหน้าก้อนหิน เพราะสำหรับมัน โลกไม่ได้มืดลง มันแค่เป็นโลกแบบที่มันรู้จักมาตลอด

ยิ่งคิดก็ยิ่งเหมือนธรรมชาติกำลังแซะมนุษย์เบา ๆ เราเป็นสิ่งมีชีวิตที่ชอบสะสมของ ชอบเพิ่มฟังก์ชัน ชอบมีทางเลือกเยอะ ๆ จนบางทีลืมถามว่าของพวกนั้นยังจำเป็นอยู่ไหม ปลาถ้ำกลับเดินเกมตรงข้าม มันไม่ได้เพิ่มลูกเล่นเพื่อให้ดูครบเครื่อง แต่มันลดส่วนที่ไม่ต้องใช้ แล้วเอาความสามารถไปวางกับสิ่งที่ช่วยให้รอดจริง ๆ เรียบง่ายจนดูเหมือนประชดวิถีชีวิตยุ่งเหยิงของเราอยู่เงียบ ๆ

ปลาที่อยู่ในถ้ำมืดสนิทและสูญเสียดวงตาไปจึงไม่ใช่แค่สัตว์หน้าตาแปลกสำหรับเอาไว้เล่าให้คนร้องอ๋อ มันเป็นตัวอย่างของชีวิตที่ปรับตัวแบบไม่แคร์สายตาใคร ซึ่งก็แน่ละ มันไม่มีตาให้แคร์ด้วยซ้ำ แต่ความหมายของมันชัดมาก อยู่ที่ไหนนานพอ ร่างกายก็เรียนรู้กติกาของที่นั่น แล้วค่อย ๆ เปลี่ยนตัวเองให้เข้ากับเกมนั้น

พอรู้แบบนี้ เวลานึกถึงปลาถ้ำก็อาจไม่ต้องมองมันเป็นปลาผู้น่าสงสารในโลกมืดเสมอไป มันอาจเป็นสิ่งมีชีวิตที่เข้าใจหลักการอยู่รอดดีกว่าเราหลายเรื่องด้วยซ้ำ อะไรไม่จำเป็นก็ปล่อยไป อะไรช่วยให้ไปต่อได้ก็พัฒนาให้คมขึ้น ฟังดูง่าย แต่ลองให้มนุษย์ทำจริง ๆ แค่ลบแอปที่ไม่ได้ใช้ยังลังเลกันเป็นปี ปลาในถ้ำคงว่ายผ่านไปแบบเงียบ ๆ แล้วคิดในใจว่า เรื่องแค่นี้ยังยากอีกหรือ