พลาสติกจิ๋วใกล้ตัวกว่าที่คิด อยู่ในน้ำ อาหาร เสื้อผ้า และฝุ่นบ้าน

พลาสติกไม่ได้หายไปง่าย ๆ แต่แตกเป็นชิ้นเล็กลงจนปะปนกับสิ่งแวดล้อมรอบตัว งานวิจัยยังเดินหน้าหาคำตอบเรื่องผลต่อสุขภาพ แต่มีหลายพฤติกรรมใกล้ตัวที่ช่วยลดการสัมผัสได้

แก้วน้ำ กล่องอาหาร เสื้อผ้า ฝุ่นในห้อง หรือขวดน้ำที่วางไว้ในรถ อาจดูเป็นของธรรมดาในชีวิตประจำวัน แต่ทั้งหมดเกี่ยวข้องกับคำถามเดียวกันมากขึ้นเรื่อย ๆ คือ “พลาสติกจิ๋ว” เข้าใกล้ร่างกายมนุษย์ได้แค่ไหน

ไมโครพลาสติกและนาโนพลาสติกเป็นประเด็นที่นักวิทยาศาสตร์ทั่วโลกสนใจมากขึ้น เพราะพลาสติกเมื่อเสื่อมสภาพไม่ได้หายไปทันที แต่มักแตกตัวเป็นชิ้นเล็กลงเรื่อย ๆ จนบางส่วนเล็กเกินกว่าจะมองเห็นด้วยตาเปล่า

องค์การอนามัยโลกระบุไว้ในรายงานเรื่องไมโครพลาสติกในน้ำดื่มว่า หลักฐานด้านผลกระทบต่อสุขภาพมนุษย์ยังมีข้อจำกัด และยังต้องมีการศึกษาที่เป็นมาตรฐานมากขึ้น ขณะที่ FDA ของสหรัฐฯ ระบุว่า หลักฐานปัจจุบันยังไม่แสดงว่าระดับไมโครพลาสติกหรือนาโนพลาสติกที่ตรวจพบในอาหารก่อความเสี่ยงต่อสุขภาพโดยตรง แต่ประเด็นนี้ยังอยู่ระหว่างการติดตามทางวิทยาศาสตร์อย่างต่อเนื่อง

ไมโครพลาสติกกับนาโนพลาสติกต่างกันอย่างไร

ไมโครพลาสติกโดยทั่วไปหมายถึงชิ้นพลาสติกขนาดเล็กมาก ส่วนนาโนพลาสติกเล็กลงไปอีกระดับ ความเล็กนี้ทำให้พฤติกรรมของอนุภาคเปลี่ยนไป ทั้งการลอยในอากาศ การปะปนในน้ำ การเกาะกับพื้นผิว หรือการถูกตรวจพบในสิ่งแวดล้อม

ความต่างของขนาดไม่ได้เป็นแค่เรื่องคำเรียก เพราะยิ่งอนุภาคเล็กมาก การตรวจวัดก็ยิ่งยากขึ้น งานวิจัยหลายชิ้นจึงไม่ได้ตั้งคำถามแค่ว่าพลาสติกจิ๋วมีอยู่หรือไม่ แต่ยังถามต่อว่าอยู่ในรูปแบบใด ปริมาณเท่าไร และเกี่ยวข้องกับร่างกายมนุษย์อย่างไร

อาหารและน้ำเป็นทางผ่านที่ใกล้ตัว

สำหรับคนทั่วไป เส้นทางที่ใกล้ที่สุดอาจไม่ใช่ทะเลหรือกองขยะ แต่คืออาหาร น้ำดื่ม และบรรจุภัณฑ์ที่สัมผัสอยู่ทุกวัน ไม่ว่าจะเป็นขวดน้ำ กล่องอาหาร ถุงใส่อาหาร หรือภาชนะที่ผ่านการใช้งานซ้ำ

การใช้พลาสติกหนึ่งครั้งไม่ได้แปลว่าจะเกิดอันตรายทันที ประเด็นที่ควรแยกให้ชัดคือ ชีวิตสมัยใหม่ทำให้คนจำนวนมากสัมผัสพลาสติกผ่านอาหารและเครื่องดื่มซ้ำ ๆ ตั้งแต่การเก็บ การอุ่น การขนส่ง ไปจนถึงการเปิดปิดบรรจุภัณฑ์

ส่วนที่ควรระวังเป็นพิเศษคือการใช้พลาสติกกับความร้อน เพราะความร้อนและการเสื่อมสภาพของวัสดุอาจเพิ่มโอกาสให้เกิดการปล่อยอนุภาคหรือสารบางชนิดออกมา ภาชนะบางชนิดออกแบบให้ใช้กับความร้อนได้ แต่บางชนิดไม่เหมาะกับไมโครเวฟหรืออาหารร้อนจัด

ฝุ่นในบ้านและเสื้อผ้าก็เกี่ยวข้อง

พลาสติกจิ๋วไม่ได้อยู่เฉพาะในน้ำหรืออาหาร ฝุ่นในบ้านอาจมีเส้นใยจากผ้า พรม เฟอร์นิเจอร์ วัสดุสังเคราะห์ และของใช้รอบตัวปะปนอยู่ด้วย โดยเฉพาะในพื้นที่ปิดที่อากาศถ่ายเทไม่ดี

เสื้อผ้าสังเคราะห์ เช่น โพลีเอสเตอร์ ไนลอน หรืออะคริลิก มีข้อดีคือทน แห้งไว และใช้งานง่าย แต่เมื่อซักหรือเสียดสี เส้นใยขนาดเล็กอาจหลุดออกมาได้ เส้นใยเหล่านี้อาจไหลไปกับน้ำทิ้ง หรือกลายเป็นส่วนหนึ่งของฝุ่นในบ้าน

UNEP ระบุว่า ไมโครพลาสติกสามารถเข้าสู่ร่างกายผ่านการกินและการหายใจ ส่วนประเด็นนาโนพลาสติกยังต้องศึกษาต่อ โดยเฉพาะความสามารถในการผ่านสิ่งกีดขวางทางชีวภาพบางส่วน

สิ่งที่วิทยาศาสตร์รู้แล้ว และยังไม่รู้

งานทบทวนวรรณกรรมปี 2024 ที่รวบรวมข้อมูลการตรวจพบไมโครพลาสติกในเนื้อเยื่อและอวัยวะมนุษย์ ระบุว่าเริ่มมีหลักฐานการตรวจพบในหลายส่วนของร่างกาย แต่เส้นทางเข้าสู่ร่างกายและผลกระทบต่อสุขภาพยังมีช่องว่างด้านข้อมูลอยู่มาก

นี่ทำให้ภาษาที่ใช้กับเรื่องนี้ควรระมัดระวัง ไม่ควรฟันธงว่าไมโครพลาสติก “ทำให้เกิดโรค” แบบแน่นอนในทุกกรณี และไม่ควรบอกว่า “ไม่มีอะไรต้องกังวล” เช่นกัน เพราะภาพรวมของหลักฐานยังอยู่ระหว่างการพัฒนา

สิ่งที่ทำได้ในชีวิตประจำวันจึงเป็นการลดการสัมผัสที่ไม่จำเป็น เช่น เลี่ยงการใส่อาหารร้อนจัดในพลาสติกที่ไม่ได้ออกแบบมาสำหรับความร้อน ไม่วางขวดน้ำในที่ร้อนนาน ๆ เลือกภาชนะให้ตรงกับการใช้งาน ลดพลาสติกใช้ครั้งเดียว และดูแลฝุ่นในบ้านให้ลดลง

พลาสติกยังมีประโยชน์ แต่การใช้ต้องดูบริบท

พลาสติกมีบทบาทสำคัญในชีวิตสมัยใหม่ ตั้งแต่บรรจุภัณฑ์ การขนส่ง อุปกรณ์การแพทย์ ไปจนถึงของใช้ในบ้าน ปัญหาจึงไม่ใช่การมองพลาสติกทุกชนิดเป็นสิ่งเลวร้าย แต่คือการแยกให้ออกว่าอะไรจำเป็น อะไรใช้ผิดประเภท และอะไรลดได้โดยไม่กระทบชีวิตมากนัก

ในมุมของผู้บริโภคไทย คำถามที่ใช้ได้จริงอาจเริ่มจากเรื่องใกล้ตัว เช่น ภาชนะนี้เหมาะกับอาหารร้อนหรือไม่ ใช้ซ้ำเกินสภาพหรือยัง บ้านมีฝุ่นสะสมมากแค่ไหน และมีจุดไหนที่ลดพลาสติกใช้ครั้งเดียวได้บ้าง

พลาสติกจิ๋วจึงเป็นเรื่องของสิ่งเล็กมากที่เชื่อมกับพฤติกรรมใหญ่ในชีวิตประจำวัน ข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ยังต้องเดินหน้าต่อ แต่การใช้พลาสติกให้ถูกประเภทและลดการสัมผัสที่ไม่จำเป็น เป็นทางเลือกที่ทำได้โดยไม่ต้องรอคำตอบสุดท้ายจากงานวิจัยทุกชิ้น

KEY TAKEAWAYS:

• พลาสติกเมื่อเสื่อมสภาพมักแตกเป็นชิ้นเล็กลง ไม่ได้หายไปทันที
• ไมโครพลาสติกและนาโนพลาสติกต่างกันที่ขนาด และอาจมีพฤติกรรมในสิ่งแวดล้อมต่างกัน
• ทางสัมผัสใกล้ตัว ได้แก่ อาหาร น้ำดื่ม ฝุ่นในบ้าน และเส้นใยจากสิ่งทอสังเคราะห์
• หลักฐานด้านผลกระทบต่อสุขภาพมนุษย์ยังไม่ครบ จึงควรใช้ภาษาระมัดระวัง
• การเลี่ยงพลาสติกกับความร้อนและลดพลาสติกใช้ครั้งเดียว เป็นวิธีลดการสัมผัสที่ทำได้จริง