พาหนะคนไทยสมัยก่อน จากเรือในคลองถึงเกวียนกลางทุ่ง

ก่อนถนนและรถยนต์จะกลายเป็นภาพคุ้นตา การเดินทางของคนไทยผูกกับแม่น้ำ คลอง ป่าเขา และแรงงานสัตว์ บทความนี้พาไล่ดูพาหนะสำคัญที่เคยอยู่ในชีวิตประจำวัน

แม่น้ำลำคลองเคยเป็นเส้นทางสำคัญของผู้คนในสังคมไทย ก่อนที่ถนน รถไฟ และรถยนต์จะเข้ามามีบทบาทมากขึ้นในเวลาต่อมา พาหนะในอดีตจึงไม่ได้มีแค่ “ของใช้เดินทาง” แต่ยังบอกวิถีชีวิต อาชีพ ฐานะ และสภาพภูมิประเทศของแต่ละพื้นที่ได้อย่างชัดเจน

จากข้อมูลต้นฉบับ พาหนะของคนไทยสมัยก่อนแบ่งได้กว้าง ๆ เป็น 2 กลุ่ม คือ พาหนะทางน้ำ และพาหนะทางบก โดยแต่ละแบบมีหน้าที่ต่างกัน ตั้งแต่ใช้พายไปตลาด ขนของ เดินทางไกล รับส่งผู้คน ไปจนถึงใช้ในราชพิธีหรือการศึก

เรือ พาหนะหลักของชุมชนริมคลอง

ในสังคมที่ผู้คนตั้งบ้านเรือนใกล้แม่น้ำลำคลอง เรือเป็นพาหนะที่อยู่ใกล้ชีวิตประจำวันมากที่สุด หลายครอบครัวใช้เรือเพื่อเดินทางระยะสั้น ไปตลาด ติดต่อค้าขาย หรือข้ามฟากระหว่างชุมชน

เรือขนาดเล็กอย่าง เรือมาด หรือเรือขุด มักทำจากไม้ ใช้พายตามคลองหรือแม่น้ำในระยะไม่ไกล เหมาะกับการใช้งานประจำวัน เช่น ไปซื้อของ ขนของเล็ก ๆ น้อย ๆ หรือเดินทางภายในชุมชน

ส่วน เรือประทุน มีลักษณะเด่นคือมีหลังคาคลุม ช่วยบังแดดและฝน จึงเหมาะกับการเดินทางที่นานขึ้น หรือใช้ขนสินค้าในเส้นทางน้ำที่ต้องใช้เวลาเดินทางมากกว่าเรือพายทั่วไป

อีกแบบที่พบได้ในวิถีชีวิตริมน้ำคือ เรือจ้าง หรือเรือรับส่งผู้โดยสาร ใช้พาคนข้ามฟากหรือเดินทางตามลำน้ำในพื้นที่ที่ยังไม่มีสะพานและถนนสะดวกเหมือนปัจจุบัน

ในอีกระดับหนึ่ง เรือยังเกี่ยวข้องกับราชสำนักและพิธีการสำคัญ เช่น เรือพระที่นั่ง และเรือในขบวนพยุหยาตราทางชลมารค โดยกรมศิลปากรระบุว่า พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี ได้รับการยกฐานะเป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติเมื่อ พ.ศ. 2517 และมีการจัดแสดงเรือพระที่นั่งสำคัญหลายลำ หนึ่งในนั้นคือเรือพระที่นั่งสุพรรณหงส์

ช้าง ม้า เกวียน พาหนะบนเส้นทางบก

แม้เส้นทางน้ำจะมีบทบาทมาก แต่พื้นที่จำนวนไม่น้อยต้องเดินทางผ่านป่า ทุ่งนา หรือภูเขา พาหนะทางบกจึงพึ่งพาแรงงานสัตว์และแรงงานคนเป็นหลัก

ช้าง เป็นสัตว์พาหนะที่ใช้ในงานหนัก การเดินทางผ่านป่า และการศึก โดยมักเกี่ยวข้องกับกษัตริย์ แม่ทัพ หรือผู้มีฐานะสูงกว่าชาวบ้านทั่วไป การเดินทางด้วยช้างเหมาะกับพื้นที่ที่รถหรือเกวียนผ่านได้ยาก เพราะช้างสามารถเคลื่อนที่ในป่าและภูมิประเทศทุรกันดารได้ดี

ม้า มีจุดเด่นเรื่องความเร็ว จึงถูกใช้ในการส่งสาร เดินทางเร่งด่วน หรือใช้งานในกลุ่มขุนนางและทหารบางประเภท เมื่อเทียบกับช้าง ม้าอาจบรรทุกของได้น้อยกว่า แต่คล่องตัวกว่าในเส้นทางที่เหมาะสม

สำหรับชาวบ้านทั่วไป เกวียน เป็นพาหนะที่พบได้มากในพื้นที่ชนบท โดยใช้วัวหรือควายลาก เหมาะกับการขนพืชผลทางการเกษตร ขนของหนัก หรือเดินทางเป็นกลุ่มผ่านท้องทุ่งและเส้นทางดิน เกวียนจึงผูกกับสังคมเกษตรกรรมอย่างใกล้ชิด

ยังมีพาหนะที่ใช้แรงงานคน เช่น คานหาม วอ และเสลี่ยง ซึ่งมักเกี่ยวข้องกับเจ้านาย พระสงฆ์ผู้ใหญ่ หรือบุคคลที่มีฐานะ โดยไม่ได้มีไว้เพื่อความสะดวกเพียงอย่างเดียว แต่ยังสะท้อนลำดับชั้นและธรรมเนียมในสังคมสมัยก่อนด้วย

จุดเปลี่ยนเมื่อถนนและรถไฟเริ่มเข้ามา

ช่วงปลายรัชกาลที่ 4 ถึงรัชกาลที่ 5 เป็นช่วงที่สยามรับอิทธิพลจากตะวันตกมากขึ้น พาหนะรูปแบบใหม่ เช่น รถม้า รถลาก จักรยาน และต่อมาคือรถไฟกับรถยนต์ เริ่มเข้ามาเปลี่ยนวิธีเดินทางของผู้คน

ข้อมูลจากการรถไฟแห่งประเทศไทยระบุว่า กิจการรถไฟไทยเริ่มขึ้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 และมีการเปิดใช้เดินรถตั้งแต่ พ.ศ. 2439 เป็นต้นมา จุดนี้ทำให้การเดินทางระยะไกลเปลี่ยนไปจากเดิมอย่างมาก เพราะรถไฟช่วยเชื่อมเมืองและภูมิภาคได้รวดเร็วกว่าการเดินทางด้วยสัตว์พาหนะหรือทางเรือในหลายเส้นทาง

เมื่อถนนขยายตัวมากขึ้น รถยนต์และยานพาหนะสมัยใหม่จึงค่อย ๆ เข้ามาแทนที่บทบาทเดิมของเรือ เกวียน ม้า และสัตว์พาหนะหลายชนิด แต่พาหนะเหล่านี้ยังคงเป็นภาพจำสำคัญของประวัติศาสตร์การเดินทางไทย โดยเฉพาะในชุมชนริมน้ำ ชนบท และงานพิธีที่ยังคงมีร่องรอยให้เห็นในปัจจุบัน

• พาหนะคนไทยสมัยก่อนแบ่งได้กว้าง ๆ เป็นทางน้ำและทางบก
• เรือเคยเป็นพาหนะหลักของชุมชนริมแม่น้ำลำคลอง ใช้ทั้งเดินทาง ค้าขาย และรับส่งผู้คน
• ช้าง ม้า และเกวียนมีบทบาทบนเส้นทางบก โดยใช้ต่างกันตามสภาพพื้นที่และฐานะผู้ใช้
• วอ เสลี่ยง และคานหามสะท้อนทั้งการเดินทางและลำดับชั้นทางสังคมในอดีต
• รถไฟ รถม้า รถลาก จักรยาน และรถยนต์เข้ามาเปลี่ยนภาพการเดินทางไทยในยุคต่อมา