เต่าแม่น้ำแม่รี่ “เต่าพังก์” ที่หายใจผ่านก้นได้ ทำไมสัตว์แปลกชนิดนี้ใกล้สูญพันธุ์

เต่าแม่น้ำแม่รี่ไม่ได้โดดเด่นแค่ “ผมเขียว” จากสาหร่าย แต่ยังมีระบบหายใจใต้น้ำผ่านอวัยวะพิเศษ และเป็นสัตว์เฉพาะถิ่นที่กำลังเผชิญแรงกดดันหนักจากการสูญเสียแหล่งวางไข่ นักล่า และการเปลี่ยนแปลงของลำน้ำ

เต่าหน้าตาเหมือนมีทรงผมพังก์ตัวนี้ ไม่ใช่สัตว์แต่งภาพหรือคาแรกเตอร์ในการ์ตูน แต่คือ เต่าแม่น้ำแม่รี่ หรือ Mary River Turtle เต่าน้ำจืดหายากจากออสเตรเลียที่มีความสามารถแปลกมาก คือดูดซับออกซิเจนจากน้ำผ่านบริเวณทวารร่วม หรือที่มักถูกเล่าง่าย ๆ ว่า “หายใจผ่านก้น”

ความแปลกของมันทำให้หลายคนหยุดอ่านทันที แต่ประเด็นสำคัญกว่านั้นคือ เต่าชนิดนี้ไม่ได้มีอยู่ทั่วไป พบตามธรรมชาติในระบบแม่น้ำแม่รี่ รัฐควีนส์แลนด์ ประเทศออสเตรเลียเท่านั้น และปัจจุบันอยู่ในกลุ่มสัตว์ที่ถูกคุกคามสูงมาก

Mary River Turtle คือเต่าอะไร

เต่าแม่น้ำแม่รี่มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Elusor macrurus เป็นเต่าน้ำจืดในวงศ์ Chelidae จุดที่ทำให้คนจำได้ง่ายที่สุดคือภาพของสาหร่ายสีเขียวที่ขึ้นบนหัวหรือกระดอง จนดูคล้ายทรงผมโมฮอว์ก ทำให้ได้ฉายาว่า “เต่าพังก์”

แต่ “ผมเขียว” ไม่ใช่เส้นผมจริง เป็นสาหร่ายที่ขึ้นบนตัวเต่าเมื่อมันใช้ชีวิตอยู่ในน้ำ ลักษณะนี้ทำให้ภาพของมันโดดเด่นมากในโลกออนไลน์ และช่วยให้เรื่องของสัตว์ใกล้สูญพันธุ์ชนิดหนึ่งถูกพูดถึงมากขึ้น

Australian Museum ระบุว่าเต่าชนิดนี้เพิ่งได้รับการอธิบายทางวิทยาศาสตร์อย่างเป็นทางการในปี 1994 แม้ว่าก่อนหน้านั้นลูกเต่าจะเคยถูกขายเป็นสัตว์เลี้ยงในออสเตรเลียมานานแล้ว ข้อมูลนี้ทำให้เห็นว่า ธรรมชาติยังมีสัตว์ที่มนุษย์ “คุ้นตา” แต่ยังไม่เข้าใจอย่างเป็นระบบอยู่อีกมาก

หายใจผ่านก้นได้จริงไหม

คำตอบคือ “จริงในเชิงชีววิทยา” แต่ควรเข้าใจให้ถูก ไม่ใช่ว่าเต่าชนิดนี้หายใจเหมือนมนุษย์ผ่านก้นโดยตรง

กลไกที่ถูกพูดถึงคือ cloacal respiration หรือการแลกเปลี่ยนออกซิเจนผ่านบริเวณทวารร่วม ซึ่งเป็นช่องเปิดที่เกี่ยวข้องกับระบบขับถ่ายและสืบพันธุ์ในสัตว์บางกลุ่ม เต่าแม่น้ำแม่รี่มีโครงสร้างพิเศษที่ช่วยดูดซับออกซิเจนจากน้ำ ทำให้มันอยู่ใต้น้ำได้นานมาก โดยแหล่งข้อมูลด้านอนุรักษ์อย่าง EDGE of Existence ระบุว่าสามารถอยู่ใต้น้ำได้นานถึงประมาณ 72 ชั่วโมง

นี่คือเหตุผลที่ข่าวต่างประเทศมักใช้คำว่า “bum-breathing turtle” หรือ “เต่าหายใจผ่านก้น” เพื่อให้คนทั่วไปเข้าใจเร็ว แต่ถ้าเขียนเชิงข้อมูล ควรอธิบายเพิ่มว่าเป็นการแลกเปลี่ยนออกซิเจนผ่านทวารร่วม ไม่ใช่การหายใจแบบเดียวกับปอดของมนุษย์

ทำไมเต่าชนิดนี้สำคัญกว่าความแปลก

Mary River Turtle ไม่ได้พิเศษแค่รูปร่างแปลก แต่ยังเป็นสัตว์ที่มีสายวิวัฒนาการเฉพาะ EDGE of Existence ระบุว่าเต่าชนิดนี้เป็นชนิดเดียวที่ยังเหลืออยู่ในสกุลของมัน และแยกสายวิวัฒนาการจากสัตว์ชนิดอื่นมานานราว 40 ล้านปี

พูดง่าย ๆ คือ ถ้าเต่าชนิดนี้หายไป โลกไม่ได้สูญเสียแค่ “เต่าหน้าพังก์” หนึ่งชนิด แต่สูญเสียประวัติศาสตร์วิวัฒนาการยาวนานที่ไม่สามารถสร้างกลับขึ้นมาใหม่ได้

อีกจุดที่ทำให้การอนุรักษ์ยากคือ วงจรชีวิตของมันช้ามาก เต่าแม่น้ำแม่รี่ต้องใช้เวลานานกว่าจะโตจนสืบพันธุ์ได้ โดยข้อมูลจาก EDGE ระบุว่าไม่เริ่มผสมพันธุ์ก่อนอายุประมาณ 25 ปี เมื่อสัตว์ชนิดหนึ่งโตช้า ออกลูกช้า และต้องพึ่งพาพื้นที่วางไข่เฉพาะ การสูญเสียไข่หรือรังเพียงหลายฤดูกาลติดกันจึงกระทบต่อประชากรในระยะยาวได้มาก

ภัยคุกคามไม่ได้มาจากเรื่องเดียว

ในอดีต เต่าแม่น้ำแม่รี่เคยถูกเก็บจากธรรมชาติเพื่อนำไปขายเป็นสัตว์เลี้ยง ซึ่งเป็นหนึ่งในปัจจัยที่ทำให้จำนวนลดลง ต่อมาแรงกดดันสำคัญยังมาจากการสูญเสียแหล่งอาศัย การเปลี่ยนแปลงลำน้ำ เขื่อน ฝาย มลพิษ และสัตว์รุกรานหรือสัตว์นักล่าที่ทำลายไข่

Sunshine Coast Council ระบุว่าโครงการปกป้องเต่าแม่น้ำแม่รี่เน้นการดูแลรังไข่และควบคุมสัตว์รุกราน เช่น สุนัขจิ้งจอก แมวจร หมูป่า และสัตว์อื่นที่กระทบต่อไข่และลูกเต่าในพื้นที่ลุ่มน้ำแม่รี่

ประเด็นนี้ทำให้เห็นว่า การอนุรักษ์เต่าไม่ได้หมายถึงการดูแลตัวเต่าอย่างเดียว แต่ต้องดูทั้งระบบแม่น้ำ ตั้งแต่คุณภาพน้ำ พื้นที่ริมตลิ่ง ไปจนถึงความปลอดภัยของจุดวางไข่

สถานะอนุรักษ์ต้องอ่านให้ละเอียด

ข้อมูลสถานะของ Mary River Turtle อาจพบต่างกันตามระบบจัดอันดับ บางแหล่งระบุว่าอยู่ในกลุ่ม Endangered ตาม IUCN Red List ขณะที่รายงานในออสเตรเลียบางส่วนระบุว่ามีการยกระดับเป็น Critically Endangered ในระบบภายในประเทศหรือระดับรัฐ

The Guardian Australia รายงานในปี 2025 ว่าเต่าชนิดนี้ถูกยกระดับจาก endangered เป็น critically endangered และประชากรลดลงมากเมื่อเทียบกับอดีต พร้อมระบุว่าฤดูวางไข่บางปีได้รับผลกระทบหนักจากน้ำท่วมและภัยคุกคามในพื้นที่

ดังนั้น ถ้าจะสื่อสารกับผู้อ่านไทยอย่างถูกต้อง ควรใช้ถ้อยคำว่า “เป็นสัตว์ที่ถูกคุกคามสูงมาก” หรือ “อยู่ในกลุ่มใกล้สูญพันธุ์/ใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่งตามบางระบบจัดอันดับ” แทนการฟันธงแบบไม่บอกบริบท

เรื่องนี้เกี่ยวอะไรกับคนไทย

แม้เต่าแม่น้ำแม่รี่จะอยู่ไกลถึงออสเตรเลีย แต่เรื่องของมันใกล้ตัวกว่าที่คิด เพราะไทยเองก็มีสัตว์น้ำจืดและระบบแม่น้ำที่เผชิญปัญหาคล้ายกัน เช่น การเปลี่ยนแปลงแหล่งอาศัย มลพิษ การรบกวนพื้นที่วางไข่ และสัตว์ต่างถิ่นรุกราน

เรื่องนี้จึงไม่ใช่แค่ข่าวสัตว์แปลก แต่เป็นบทเรียนว่า สัตว์บางชนิดอาจดู “อยู่เงียบ ๆ” ในธรรมชาติ แต่มีความสำคัญต่อระบบนิเวศมากกว่าที่คนทั่วไปเห็น และเมื่อจำนวนลดลง การฟื้นตัวอาจต้องใช้เวลาหลายสิบปี

Mary River Turtle จึงเป็นข่าวที่มีทั้งความแปลก ความน่ารัก และความน่ากังวลในเวลาเดียวกัน ความสามารถหายใจผ่านทวารร่วมอาจเป็นจุดที่ทำให้คนหยุดดู แต่เหตุผลที่ควรอ่านต่อคือ มันเป็นหนึ่งในตัวอย่างชัดเจนว่า ความหลากหลายทางชีวภาพของโลกเปราะบางแค่ไหน

• เต่าแม่น้ำแม่รี่ หรือ Mary River Turtle เป็นเต่าน้ำจืดเฉพาะถิ่นของแม่น้ำแม่รี่ รัฐควีนส์แลนด์ ประเทศออสเตรเลีย
• “ผมเขียว” ที่เห็นบนหัวไม่ใช่ผมจริง แต่เป็นสาหร่ายที่ขึ้นบนตัวเต่า จนทำให้ได้ฉายาว่า “เต่าพังก์”
• ความสามารถ “หายใจผ่านก้น” คือการแลกเปลี่ยนออกซิเจนผ่านทวารร่วม หรือ cloacal respiration
• เต่าชนิดนี้โตช้า ใช้เวลาหลายสิบปีกว่าจะสืบพันธุ์ได้ ทำให้ฟื้นประชากรยาก
• ภัยคุกคามหลักมาจากการสูญเสียแหล่งอาศัย พื้นที่วางไข่ สัตว์นักล่า มลพิษ และการเปลี่ยนแปลงของระบบแม่น้ำ